Archelogie

Is dit het oudste kunstwerk ooit gemaakt?

In de Zuid-Afrikaanse Blombos-grot hebben Noorse onderzoekers een 73 duizend jaar oude tekening ontdekt op een scherfje van nog geen 4 cm. Maar is het ook kunst?

Is deze vondst uit de Zuid-Afrikaanse Blombos grot de oudste tekening ooit door mensen gemaakt? Beeld REUTERS

Twintig mensen zitten in een grot in Zuid-Afrika. Ze schuilen, want buiten hagelt en bliksemt het. De oranje gloed van vuur verlicht flakkerend de binnenkant van de grot. Een man, de oudste van het gezelschap, knabbelt aan een stuk antilopenvlees. Zijn dochter, een jonge vrouw, verveelt zich. Er is genoeg te eten voor de komende twee dagen en weinig anders te doen. Het is het jaar 71000 vóór Christus, dus Netflix is niet voor handen. De jonge vrouw pakt er een rood stuk oker bij. Ze schaaft het stuk langs een steen. Het schaafsel wrijft ze als poeder over haar huid, omdat ze dat mooi vindt. Wat ze van het oker overhoudt is een langwerpig soort krijtje. Met het uiteinde tekent ze een vorm op de steen.

De Blombosgrot in Zuid-Afrika. Beeld REUTERS

Zou het zo zijn gegaan? Zo’n 73 duizend jaar later vinden onderzoekers van de Universiteit van Bergen, Noorwegen, een afgebroken scherf van steen, waar met oker in is gekrast. Na een uitgebreid onderzoek van zeven jaar komt het team nu met de resultaten naar buiten: de krassen zijn zeker gemaakt door mensen. Het scherfje van nog geen vier centimeter lang, zou deel kunnen zijn geweest van een grotere schets. Daarvan is niets gevonden, maar de manier waarop is gekrast zou alle twijfel wegnemen.

Gretig berichten (vooral) Amerikaanse media over deze ontdekking. Zo stellen National Geographic en The Atlantic de vraag: is het oudste stukje tekening ooit ontdekt? ‘Het maakt de maker geen kunstenaar, maar het suggereert dat de mensen die rondom Blombos leefden geïnteresseerd waren in grafische ontwerpen’, zegt hoogleraar en onderzoeksleider Christopher Henshilwood van de universiteit Bergen in The Atlantic.

In de Blombosgrot, aan de zuidkust van Zuid-Afrika, zijn meer vondsten gedaan die oeroude kunstzinnigheid suggereren. Henshilwood: ‘De scherf voegt een vierde poot toe aan de Blombos-tafel’. In 2002 kwam een 73 duizend jaar oud stuk oker met daarin gegraveerde kruispatronen tevoorschijn, ongeveer even oud als de scherf. Vijf jaar later vindt het team honderdduizend jaar oude schelpen met daarin resten oker, gemengd met dierlijk vet, plus een soort penseel van zeehondenbot. Mensen konden verf maken, is de conclusie. Wat ze ermee deden is (nog) niet te achterhalen. Wel stellen de wetenschappers nu met zekerheid dat onze voorouders symbolen tekenden. Maakten deze vroege mensen kunst? We toetsen twee stellingen naar aanleiding van de ‘tekening’.

Wetenschappers aan het werk in de Blombosgrot in Zuid-Afrika. Beeld REUTERS

Stelling 1: Onze voorouders maakten 73 duizend jaar geleden al kunst.

Kunst is ‘het vermogen dat wat in geest of gemoed leeft of daarin gewekt is tot uiting of voorstelling te brengen op een wijze die schoonheidsontroering kan veroorzaken.’ Dat is een van de definities die de Dikke Van Dale aan het begrip ‘kunst’ geeft, met toegevoegd een citaat van schrijver Jeroen Brouwers: ‘Kunst is de leugen die de werkelijkheid openbaart.’ Kunst bevat een gelaagdheid en vaak dus ook symboliek.

Nexus-kunstboekenauteur en -uitgever Jesse Bryant Wilder beschrijft in Kunstgeschiedenis voor dummies een oneindige lijst aan achterliggende prikkels die kunstenaars aan het werk kunnen zetten, van de behoefte maatschappelijke verandering te veroorzaken tot puur persoonlijke uitingen. ‘Boven alles willen kunstenaars iets uitdrukken dat verder gaat dan ze met de gebruikelijke communicatievormen, zoals praten en schrijven, kunnen uiten’, aldus Wilder.

Wat weten we van wat men 73 duizend jaar geleden wilde uitdrukken? ‘Bij het onderzoeken van de intenties van de maker duiken natuurlijk meteen de problemen op’, zegt Wil Roebroeks, hoogleraar paleolithicum archeologie aan de Universiteit van Leiden. ‘Intenties fossiliseren niet. Kun je uitsluiten dat iets niet gewoon ‘gedroedel’ is geweest? In de studentenflat waar ik vroeger woonde stond de muur rondom de telefoon vol met kleine tekeningetjes. Die maakten we gedachteloos tijdens het bellen.’ Roebroeks wil alleen niet suggereren dat het kraspatroon op het Blombos-steentje slechts ‘gedroedel’ is geweest. ‘Het veelvuldig voorkomen van geometrische patronen in die regio - op oker, steen en ook op struisvogeleieren - suggereert net dat dit niet het geval was’, aldus de wetenschapper. 

De onderzoekers van de Universiteit van Bergen schrijven dat ze hun vondsten geen kunst durven te noemen, maar voegen daaraan toe: ‘is de sprinkhaanets van Picasso kunst? Dat hangt af van wat de toeschouwer ervan vindt.’ Ze staan in ieder geval voor hun conclusie dat de scherf met oker ‘zeker een abstract ontwerp’ is en ‘bijna zeker een betekenis voor de maker’ moet hebben gehad. ‘Het maakte waarschijnlijk deel uit van een symbolisch systeem voor de mensen binnen de groep’, zeggen de wetenschappers, ook verwijzend naar de kruispatronen in het eerder gevonden okerblokje. ‘Het bewijst ook dat oermensen in staat waren informatie buiten het eigen hoofd op te slaan.’

Volgens Raymond Corbey, hoogleraar wetenschapsfilosofie en antropologie aan de Universiteit van Leiden, is kunst pas echt kunst als je kunt bewijzen dat het geen puur praktische functie had. ‘Dat lukt beter bij vondsten van meer recente beschavingen. Bij voorstellingen van dieren in een opgegraven tempel kun je zeggen dat het rituele kunst is die iets betekent.’ Homo sapiens (latijn voor moderne mens) was een jager-verzamelaar, zonder vaste verblijfplaats. Het merendeel van zijn bezittingen is verloren gegaan. Dat vormt een enorm obstakel voor wetenschappers. Bovendien is het nog maar de vraag of deze vroege mensen het denkvermogen hadden om symboliek te gebruiken. Corbey: ‘Kunst in de zin van iets wat betekenis heeft, en waarmee ‘symbolisch’ gecommuniceerd werd, is cognitief complex en evolutionair gesproken recent.’

Een weergave van de Blombos-tekening, die volgens de onderzoekers ‘bijna zeker een betekenis voor de maker’ moet hebben gehad.

Stelling 2: Oermensen gebruikten symbolen.

Ruim honderd jaar geleden vond de Nederlandse paleontoloog Eugène Dubois een schelp van een zoetwatermossel op Java. Pas vier jaar geleden ontdekte bioloog aan de Universiteit van Leiden Josephine Joordens minuscule krassen, als een soort w-vorm in de schelp gegraveerd. Wetenschapsblad Nature spreekt over ‘de oudste abstracte vorm ooit gevonden’, want de schelp is maar liefst 500 duizend jaar oud. Homo sapiens, onze directe voorouder, bestond nog niet. Ongeveer 315 duizend jaar geleden liep hij voor het eerst rond in Afrika. Zijn minder ontwikkelde voorganger Homo erectus moet verantwoordelijk zijn geweest voor het ‘symbool’ in de schelp. Hij leefde 1,9 miljoen jaar geleden al in Afrika en emigreerde ook naar het huidige Indonesië.

Corbey ziet overeenkomsten met de schelp en de Blombos-tekening. ‘Ik heb de mossel nog in handen gehad’, zegt hij. ‘En ik heb recentelijk zelf nog oesters gegeten. Het is moeilijk zo’n dichte schelp te openen. Voor je het weet schiet je uit met je mes. Als je met de vereiste kracht aanzet kunnen zomaar krassen ontstaan die samen een soort ‘w’ vormen.’ Volgens Corbey kunnen de krassen in het steenscherfje ook toevallig zijn ontstaan. ‘Als je een huid aan repen snijdt op een ondergrond, heb je daarin voor je het weet een regelmatig kraspatroon. Daarin kon vervolgens heel goed oker achterblijven, dat waarschijnlijk ook werd gebruikt bij leerbewerking.’

Laboratoriumonderzoeker Francesco d’Errico, verbonden aan de Universiteit van Bergen, zegt zeker te zijn dat de krassen in ieder geval niet zijn bedoeld voor okerpoederproductie. Zijn team zou uit ervaring weten wat voor sporen dat nalaat. ‘Grote vlekken’, legt hij uit. ‘Het levert nooit dunne lijnen op, zoals op ons object.’ Henshilwood: ‘Het is de vraag of deze tekeningen een betekenis hadden. Dat weten we niet, maar we weten dat het symbolen zijn.’

Roebroeks wijst op mogelijke andere functies die de vormen kunnen hebben gehad. ‘Het zou goed een regionale traditie kunnen zijn geweest om die vormen te dragen, bijvoorbeeld als mode. Misschien vonden de makers het er gewoon leuk uitzien.’

De Universiteit van Bergen meldt dat de scherf waarschijnlijk uit een slijpsteen afkomstig is. Daarvan zijn er meerdere gevonden. Zachtere stukken oker kunnen tot poeder worden vermalen en voor meerdere doeleinden worden gebruikt, weten de onderzoekers. Traditionele Afrikaanse volken smeren oker bijvoorbeeld op hun huid. Het oker waarmee zou zijn getekend moest harder zijn geweest en daarmee geschikt om te gebruiken als krijt. Het onderzoeksteam zegt in het verleden meer van dat soort ‘krijtjes’ te hebben gevonden. Al met al zijn intenties uit die tijd niet te achterhalen. Maar zelfs al zouden die krassen zonder duidelijke intentie zijn gemaakt, zegt d’Errico: ‘Technisch gezien zou het dan nog steeds een tekening zijn.’ Maar dus nog niet per se kunst. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.