Intensive care mag aan de antibiotica

Is preventief gebruik van antibiotica op de intensive care zinvol? Ja, wel degelijk. Door Broer Scholtens..

In Nederland kunnen jaarlijks enkele honderden doden worden voorkomen door het preventief toedienen van antibiotica aan intensivecare-patiënten. Dat blijkt uit een grootschalige studie van Utrechtse specialisten in dertien Nederlandse ziekenhuizen. Bijna zesduizend ic-patiënten zijn de afgelopen jaren bij dit onderzoek betrokken geweest.

Met de publicatie van de resultaten, deze week in een gerenommeerd Amerikaanse medisch tijdschrift, is volgens Nederlandse intensivisten een van de meest controversiële discussiepunten op de ic beslecht. Medici zijn tegen preventief antibioticagebruik. Zij stellen zich terughoudend op, omdat uit onderzoek overtuigend blijkt dat overmatig antibioticagebruik resistentie in de hand werkt. Het dwingt bacteriën tot aangepast gedrag: ze veranderen iets van gedaante en ontsnappen zo aan het antibioticaregime, waardoor het steeds moeilijker wordt om met het huidige arsenaal aan antibiotica bacterie-infecties te bestrijden.

In zuidelijke landen, met een laconiek voorschrijfpatroon, is een kwart tot de helft van de bacteriën resistent tegen antibiotica. Antibioticaresistentie bedreigt volgens het Europees centrum voor ziektepreventie (ECDC) de volksgezondheid. Wordt het antibioticagebruik niet teruggedrongen, dan zijn over een paar jaar eenvoudige longontstekingen niet meer te bestrijden en zullen mensen sterven, waarschuwt het ECDC, de organisator van een in november begonnen Europese publiekscampagne met het motto: ‘Antibiotica, gebruik ze goed en alleen als ’t moet!’

Preventief gebruik hoort hier zeker niet bij. Op de intensive care ligt dit echter anders. Daar liggen ernstige zieke patiënten met vaak meerdere falende organen. Velen liggen er aan de beademing, waardoor ze een verhoogde kans op longontsteking lopen.

‘Bij ernstig zieke mensen kan een bacteriepopulatie in een patiënt verschuiven in de richting van ziekmakende bacteriën’, zegt intensivist Marc Bonten van het UMCU. ‘Is iemand gezond, dan levert een bepaalde populatie geen probleem op. Maar verzwakt kun je er dodelijk ziek van worden.’

Rem op bacteriegroei

Rem op bacteriegroei
De afgelopen vijftien jaar zijn er diverse studies uitgevoerd, de meeste in Nederlandse ziekenhuizen, waaruit blijkt dat preventief gebruik van antibiotica op ic’s levens kan redden. ‘Antibiotica remmen bacteriegroei. Verdere groei en verspreiding van eigen micro-organismen worden voorkomen op een moment dat de patiënt erg kwetsbaar is’, zegt Bonten.

Rem op bacteriegroei
Het sterftevoordeel bleek tot nu toe alleen uit twee kleinere studies. Het Utrechtse onderzoek is het grootste dat ooit is uitgevoerd, blijkt uit een publicatie deze week in The New England Journal of Medicine (NEJM). De studie van intensivisten en arts/microbiologen van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU) en twaalf andere ziekenhuizen duurde twee jaar.

Rem op bacteriegroei
In de ziekenhuizen kregen zesduizend ic-patiënten óf een extra antibioticakuur of niets; het lot bepaalde wie in welke groep terechtkwam. De keuze viel op patiënten die bijvoorbeeld na een ingrijpende operatie twee dagen aan de beademing moesten liggen of van wie bij opname mocht worden verwacht dat ze zeker drie dagen op de intensive care zouden moeten verblijven.

Rem op bacteriegroei
Na vier weken – gekozen als objectief meetpunt - bleek de sterfte in de antibioticagroep geringer dan in de controlegroep die de gebruikelijke ic-behandeling had gekregen. Meer dan een kwart van de patiënten op een intensive care overlijdt. Wanneer ic-patiënten preventief antibiotica krijgen, zijn dat er 11 tot 13 procent minder, zegt onderzoeksleidster Anne Marie de Smet van het UMCU.

Rem op bacteriegroei
Anders gezegd: volgens deze studie zouden er zo’n tweehonderd ic-doden minder zijn gevallen als iedereen zo’n antibioticakuur had gekregen. Uit het onderzoek blijkt bovendien dat antibioticapatiënten minder lang aan de beademing hoeven te liggen. Ze kunnen sneller van de ic af en verlaten sneller het ziekenhuis.

Rem op bacteriegroei
Het maakt niet veel uit of de (verschillende) antibiotica met de standaardtechniek worden toegediend (via een mondpasta, en deels via een maagsonde en infuus) of alleen via een mondpasta. Opmerkelijker is dat er uit bloed- en slijmvliesmonsters geen toegenomen antibioticaresistentie naar voren komt.

Lang lopende discussie

Lang lopende discussie
In Nederland verblijven naar schatting achttienduizend patiënten langer dan drie dagen op een intensive care. Een preventief antibioticaregime zou vele honderden doden kunnen schelen in de eerste maand na ic-opname. ‘Onze resultaten beslechten een lang lopende discussie of preventieve antibioticatoediening zin heeft’, zegt onderzoeksleider De Smet.

Lang lopende discussie
Een aantal ziekenhuizen past al zo’n preventieve ic-behandeling toe. ‘Het is een typisch Nederlandse vinding, alle ziekenhuizen zouden deze nu moeten toepassen. Er zijn op de intensive care per slot van rekening maar weinig ingrepen te bedenken die bewezen levensreddend werken’, zegt De Smet.

Lang lopende discussie
Het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam hanteert al sinds 2003 een preventief antibioticaregime op de ic. ‘We zijn indertijd overtuigd geraakt door een eigen studie met meer dan negenhonderd ic-patiënten. Daaruit bleek dat het sterfterisico op de ic met preventieve antibiotica aanzienlijk is te reduceren’, zegt ic-hoogleraar/intensivist Evert de Jonge van het AMC.

Lang lopende discussie
‘Uit dit onderzoek bleek zelfs dat de resistentie tegen antibiotica afneemt. Verrassend, geheel tegen de algemene opinie in. Dode bacteriën kunnen niet resistent worden’, zegt De Jonge.

Lang lopende discussie
De AMC-studie zette de discussie tussen de gelovigen en niet-gelovigen op scherp. Voor het UMCU – ‘wij behoorden tot de notoire criticasters’, zegt UMCU-hoogleraar Bonten – was het dispuut aanleiding voor een grotere studie, in meer ziekenhuizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden