India-Pakistan geeft al een Kleine IJstijd

Zelfs een regionaal conflict met kernwapens ontregelt wereldwijd jarenlang klimaat en oogsten, wijzen nieuwe berekeningen uit...

Soms speelt wetenschap zomaar een prominente rol in de wereldgeschiedenis. De reden bijvoorbeeld waarom Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov in 1986 in Reykjavik verregaande reducties van hun kernwapenarsenalen overeenkwamen, was in elk geval voor een deel een gedeelde zorg over de klimaateffecten van een nucleair conflict.

Niet dat er miljoenen mensen sterven en hele landschappen verwoest en radioactief worden. In die jaren ging de discussie vooral onder fysici maar over één begrip: de nuclear winter.

Onder anderen de latere Nederlandse Nobelprijswinnaar Paul Crutzen maakte al sinds de jaren zeventig berekeningen over de invloed van grote branden op het klimaat. Branden, toonde Crutzen aan, brengen roet in de atmosfeer, dat de zon afschermt en zo leidt tot afkoeling.

Modellen van onder anderen de bekende astronoom Carl Sagan lieten zien dat er bij een kernoorlog zoveel rook en roet in de atmosfeer zou belanden, dat de hele aarde dramatisch kon afkoelen. Dat gaf te denken over de effectiviteit van een kernaanval: wat was er te winnen als de aarde na de overwinning onleefbaar zou zijn? En omgekeerd: brachten de torenhoge arsenalen van Oost en West niet het onaanvaardbare risico met zich mee dat zoiets zelfs per ongeluk kon gebeuren?

Het was, met veel meer, een aanzet voor de START-akkoorden uit 1991 en SORT in 2002, waarin werd vastgelegd dat de VS en Rusland in december 2012 elk maximaal 2200 operationele kernwapens zouden hebben.

Dat is voor beide een meer dan tienvoudige reductie. Toch, schrijven atmosfeerwetenschapper Owen B. Toon en collega’s in het decembernummer van het vakblad Physics World, is daarmee aan een eventuele ontregeling van het klimaat in wezen nog niks veranderd.

‘Als de modellen uit de jaren tachtig iets waren, was het te voorzichtig’, aldus Toon, die in de jaren tachtig al aan nucleaire winter-scenario’s rekende. Met de volle inzet van alle 4400 kernwapens die SORT toelaat (in totaal 440 megaton TNT op geselecteerde doelen), sterven niet alleen 770 miljoen mensen; er komt ook 180 miljoen ton roet in de aardatmosfeer door branden en vuurstormen. Als dan bijvoorbeeld ook China wordt getroffen, wordt dat gemakkelijk het dubbele.

Met moderne atmosfeermodellen is te berekenen waar dat roet blijft, en de uitkomsten van de sommen zijn niet geruststellend: wereldwijd daalt de temperatuur met 8 graden. Ter vergelijking, schrijft Toon: de laatste IJstijd was maar 5 graden kouder dan nu. Door de totale ontregeling van de warmtehuishouding in de atmosfeer wordt de neerslag gehalveerd, blijkt ook uit de berekeningen. Dat draagt verder bij aan massale misoogsten, is de inschatting, en dus aan een hongersnood.

Per saldo, aldus Toon, zal een wereldwijde kernoorlog meer slachtoffers maken door de vernietiging van het klimaat dan door de kernwapens. ‘De indirecte effecten kunnen één tot meerdere miljarden slachtoffers maken.’

Beperkter, maar mogelijk alarmerender zijn de berekeningen van Toon en zijn medeauteurs over een beperkt nucleair conflict, bijvoorbeeld tussen de aartsvijanden India en Pakistan. De kans dat zo’n situatie ontstaat, is volgens experts groter dan een wereldwijd kernwapenconflict. Daarbij, is de veronderstelling, worden aan weerszijden vijftig ‘kleine’ bommen van het formaat ‘Hiroshima’ (15 kiloton) op strategische doelen en vooral op steden gegooid.

Bij de branden daarna ontstaat ‘slechts’ 5 miljoen ton roet. Maar dat geeft volgens de modellen jarenlang wereldwijd problemen, bijvoorbeeld doordat het gemiddelde groeiseizoen voor gewassen zeker een kwart korter wordt. De neerslag daalt met 10-20 procent, gemiddeld is het 2 graden koeler.

Omdat het roet hoog in de atmosfeer komt en daar de temperatuur verhoogt, wordt ook de ozonlaag (bescherming tegen uv-stralen van de zon) ernstig aangetast: wereldwijd gemiddeld 20 procent minder, en tot 70 procent op noordelijke breedtegraden.

De nieuwe berekeningen bevestigen volgens Toon niet alleen de oude scenario’s uit de jaren tachtig, maar onderstrepen vooral dat die ten onrechte lijken vergeten. ‘Er heeft zich een misvatting postgevat in het denken over kernwapens’, schrijft hij in Physics Today, dat zijn artikel online heeft gezet (physicstoday.org). ‘Nog steeds zijn er onderzoekers die menen dat de VS Rusland en China in een verrassingsaanval van de kaart kunnen vegen. Ze vergeten dat het de wereld in een IJstijd stort, die neerkomt op zelfmoord.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden