Wat hebben we geleerd?Les 14

In uw dna ijlt de geschiedenis nog na

Beeld Hilde Harshagen

Het was het decennium waarin archeologen ons beeld van de geschiedenis op zijn kop zetten. Niet door te graven in de grond – maar in ons dna.

Het was een schok, een onthulling die golven van verontwaardiging door rechts Brittannië stuurde. Eindelijk was daar de eerste levensechte reconstructie van de Cheddar Man, het oudst bekende prehistorische skelet uit Groot-Brittannië. En wat zag men? Geen Brit met een bleke huid en een stijve bovenlip – maar een man met een donkere huidskleur en lichte ogen.

Het is zomaar een van de inzichten die aan het licht kwamen dankzij de dna-revolutie van de jaren 2010. Beter dan ooit lukte het om aan antieke, fossiele botten toch nog minieme beetjes dna te onttrekken, terwijl anderen erin slaagden aan de hand van het dna van nu levende mensen hun afstamming te reconstrueren. 

Het gevolg was dat wetenschappers voor het eerst concrete gebeurtenissen zoals migraties en zelfs epidemieën en oorlogen uit het dna wisten te distilleren. De prehistorie werd zo voor het eerst tastbare geschiedenis, met echte mensen, die verhuisden, oorlog voerden, seks hadden. Tot voor kort was men daarvoor aangewezen op zaken als sieraden, potten, huizenplattegronden en, indien aanwezig, schriftelijke bronnen.

Wat hebben we geleerd? 16 wetenschappelijke lessen uit het afgelopen decennium

Het klimaat begint voelbaar te veranderen en insecten leggen massaal het loodje. Traditiegetrouw zetten we aan het eind van elk jaar de opmerkelijkste lessen op een rij – deze keer blikken we meteen maar terug op het hele decennium. Er is ook vrolijker nieuws: de duurzame revolutie komt op gang, traumatherapie werkt echt en we gaan niet meer dood aan ziekten die tien jaar geleden nog fataal waren. Bekijk hier de zestien lessen.

Een greep uit de ontdekkingen. Onze voorouders verwekten kinderen met de Neanderthalers. Europa liep in de bronstijd vanuit het oosten vol met ‘Yamnaya’, een gewelddadig steppenvolk uit Azië, en daarvoor met landbouwers uit het huidige Turkije (het was altijd de vraag of we misschien niet alleen hun leefwijze hadden overgenomen). In Stonehenge kwam men van heinde en verre om varkens te offeren.

En inderdaad: de oorspronkelijke prehistorische bewoners van Europa waren niet blond en wit, zoals de schoolprenten doen geloven – maar donker als Indiërs, zo doet hun dna vermoeden. De witte huidskleur zou pas van de laatste tijd zijn, een aanpassing aan het vitamine-armere plantaardige voedsel van de boerderij. Een ontregelend inzicht: zo’n 99,4 procent van de tijd dat er in Europa mensen rondliepen, waren dat zwarten.

Ook het beeld van een wereld verdeeld in ‘volkeren’ en ‘naties’ werd, uitgerekend in een decennium van oplevend nationalisme, door de genetica tot de grond toe afgefakkeld. De trotse Basken? ‘Gewoon deel van de gebruikelijke Europese mix’, constateerde een analyse in Science. De stoere Ierse en Schotse Kelten? Niks unieks aan, blijkt uit hun genen. De ietwat geheimzinnige Filistijnen uit de bijbel? Een mengsel van Zuid-Europese immigranten en plaatselijke woestijnbewoners, leert hun dna.

Ook ons eigen land blijkt een genetische mengelmoes waarin de sporen van oude migraties nog altijd zijn te herkennen. Zo lijkt het erop dat de oorspronkelijke bewoners van midden-Nederland en Noord-Brabant aan het einde van de Romeinse tijd werden vervangen door nieuwkomers van elders, en geven de genen aanwijzingen voor verhuizingen vanuit onder meer Duitsland en Denemarken.

Diepe, fascinerende inzichten. De mens is mobiel, altijd op pad van hot naar her, en voortdurend in culturele en genetische verandering. Het cruciale inzicht is dat landsgrenzen en volksculturen niet geworteld zijn in een diep en mythisch verleden; eerder zijn het eigentijdse verzinsels waaraan mensen zich vastklampen, op zoek naar houvast in de tijd.

Cheddar Man, de oervader van de Britten, zoals gereconstrueerd door de broers Adrie en Alfons Kennis.Beeld Kennis&Kennis

Meer over oer-dna

Zo ziet de echte Ariër eruit

De raszuiverheid van de Ariër horen we niet graag bezongen worden. Het blijkt bovendien nauwelijks ergens op te slaan.

Wie zijn wij en waar komt de mens vandaan?

Hoe zijn we geworden wat we zijn? Een gesprek met steentijdarcheoloog Leendert Louwe Kooijmans over de grote vragen, aan de hand van drie voorwerpen uit de steentijd.

De Europeaan wit en blond? Nee hoor

Het begint er steeds meer op te lijken dat de witte huid nog maar net de overhand heeft gekregen – en dat Europa 99,4 procent van de tijd werd bewoond door donkere mensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden