In de vriezer ligt de zaadbal straks voor het grijpen

Door het invriezen van testikelweefsel kunnen prepuberale jongens met kanker later alsnog vader worden...

De eerste vraag die ouders aan artsen stellen als ze horen dat hun kind kanker heeft, is: blijft het leven? De tweede vraag volgt vaak snel daarna, als blijkt dat een behandeling mogelijk is: kan mijn kind later zelf kinderen krijgen? ‘Zodra de dood uit het spel is, komt het leven weer om de hoek kijken’, zegt Sjoerd Repping, hoogleraar humane voortplantingsbiologie in het Amsterdamse AMC.

Een kind dat chemokuren ondergaat, kan onvruchtbaar worden. Nu steeds meer kinderen dankzij succesvolle behandelingen kanker overleven, is het behoud van hun vruchtbaarheid van groot belang. Maar dat levert vooral bij jonge jongens een probleem op. Anders dan bij meisjes, bij wie de eicelvoorraad al bij de geboorte aanwezig is, komt de productie van zaadcellen pas op gang in de puberteit. Het invriezen van sperma, gebruikelijk bij (jonge) mannen die een kankerbehandeling ondergaan, is bij hen onmogelijk. Ongeveer een kwart van de vierhonderd kinderen en jongeren die jaarlijks kanker krijgen, zijn jongens van vóór de puberteit.

Het AMC neemt daarom een bijzonder initiatief: het ziekenhuis gaat testikelweefsel invriezen van prepuberale jongens met kanker. De CCMO, de landelijke commissie die al het onderzoek bij mensen beoordeelt, heeft daarvoor onlangs toestemming gegeven. Het ziekenhuis volgt daarmee het voorbeeld van een aantal buitenlandse centra (onder meer in Brussel) waar al langer testikelweefsel wordt ingevroren.

Het doel is om genezen kankerpatiëntjes als ze eenmaal volwassen zijn, opnieuw vruchtbaar te maken door de ontdooide testiculaire stamcellen terug te plaatsen in hun zaadbal. De hoop is gericht op de toekomst, zegt Repping, want zo’n transplantatie is bij mensen nog niet met succes toegepast. De resultaten bij proefdieren zijn echter hoopvol. Bij volwassen dieren, die na een chemotherapie steriel waren geworden, herstelt de zaadcelproductie zich na terugplaatsing van de stamcellen.

Onderzoekers van het AMC hebben de klinische toepasbaarheid van die techniek nu een stuk dichterbij gebracht: ze zijn er als eersten ter wereld in geslaagd om menselijke testiculaire stamcellen in het laboratorium te vermeerderen. Ze gebruikten daarvoor testikelweefsel van mannen met prostaatkanker. Bij hen worden vaak de zaadballen verwijderd, omdat de aanmaak van testosteron de tumorgroei bevordert. De Stichting Kinderen Kankervrij (KiKa) financierde het onderzoek. JAMA publiceert deze week hun bevindingen.

Om testikelweefsel van jonge jongens later met succes te kunnen gebruiken, is het noodzakelijk om het aantal stamcellen te vergroten, legt Repping uit. De testikels van jongetjes zijn al klein, en het biopt dat uit een zaadbal wordt gehaald, bevat vermoedelijk onvoldoende stamcellen om de volwassen testes te bedienen. ‘De vraag is ook of alle ontdooide stamcellen het even goed doen.’

Samen met stamcelbioloog Ans van Pelt schetst hij de stappen van hun stamcelonderzoek. Testikels bevatten talrijke zaadbuisjes die samenkomen in een verzamelpunt. Vanuit de stamcellen, aan de rand van de buisjes, ontstaan na deling en rijping de zaadcellen. De AMC-onderzoekers legden de cellen van de zaadbuisjes in kweekbakjes; niet alleen de cellen aan de binnenrand (met de stamcellen), maar ook een paar aan de buitenrand, tegen de membraan aan. ‘We hadden het vermoeden dat de cellen om de stamcellen heen van belang zijn voor de ontwikkeling in kweek’, zegt Van Pelt.

Nadat aan de mix van cellen groeifactoren waren toegevoegd, ontstond in vijftien weken op de bodem van het bakje een monolaag van cellen met daarop clusters van cellen. De clusters werden daarna losgehaald en verder gekweekt op een kunstmatige voedingsbodem. Na 28 weken stopte de celdeling. De onderzoekers wisten toen nog niet zeker dat ze met stamcellen te maken hadden, zegt Van Pelt. ‘Voor deze stamcellen bestaat geen marker, ze zijn niet te isoleren.’

De ultieme test kwam toen de cellen werden teruggeplaatst in de testikels van muizen. De cellen werden ingespoten in het verzamelpunt van de zaadbuisjes, bovenaan de testes. Toen de muizentestikels na tien weken werden bekeken, bleken de menselijke cellen te zijn afgezakt en zich aan de rand van de zaadbuisjes te hebben genesteld. Van Pelt: ‘Dat was het bewijs dat het om stamcellen ging.’ Zaadcellen konden de menselijke stamcellen er uiteraard niet produceren, verduidelijkt ze. 'Daarvoor is het verschil tussen mens en muis te groot.'

Voordat de stamcelvermeerdering daadwerkelijk kan worden toegepast bij testikelweefsel van jongetjes, is nader onderzoek nodig, zegt Repping. Zo zal moeten worden bekeken of de methode wel bij prepuberaal weefsel werkt. ‘Het kan zijn dat er minder stamcellen zijn en dat hun omgeving anders is.’ Ook de veiligheid moet worden getoetst. De vraag is of de gekweekte stamcellen genetisch stabiel zijn. Bij jongens met leukemie, de meest voorkomende vorm van jeugdkanker, moet bovendien worden gecontroleerd of de gekweekte cellen vrij zijn van kanker. ‘Zo niet, dan is het misschien mogelijk om technieken waarmee kankercellen kunnen worden weggevangen, toe te passen op de kweek’, aldus Repping.

Voorlopig hebben wetenschappers nog even de tijd. Het testikelweefsel dat nu wordt ingevroren, ligt de komende jaren in de vriezer. Pas als jongvolwassenen zich melden met een kinderwens, maar onvruchtbaar blijken, wordt het zaadbalweefsel dat ze als kind hebben laten invriezen, ontdooid, legt Repping uit. Die lange vriesduur is niet beschadigend, zegt hij. ‘We werken met succes met zaadcellen die dertig jaar in de vriezer hebben gelegen.’

Voor het slagen van de behandeling is nauwe samenwerking tussen kinderoncologen, urologen, voortplantingsdeskundigen en onderzoekers vereist, zegt Repping. ‘Een kind bij wie vandaag kanker wordt vastgesteld, krijgt morgen een chemo. Voor die tijd moet actie worden ondernomen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden