Impotent

Wat zal het nieuwe jaar brengen? Serieuze wetenschappers laten het beantwoorden van deze vraag graag over aan de talrijke deskundologen in de media....

Kunnen natuurwetenschappers nog wel iets voorspellen? Of beginnen er – zoals veel hedendaagse sociologen beweren – barsten te komen in hun bouwwerk? Het ideaalbeeld van natuurwetenschap van verklaren en voorspellen, zou al lang niet meer opgaan. Ook het verhaal van de socioloog Harry Kunneman in Filosofisch Magazine van afgelopen november had deze strekking.

Ik heb te doen met die sociale wetenschappers die denken dat de bèta's nu eindelijk de beperkingen hebben ingezien van hun vakgebied. Nieuwe ontwikkelingen in de exacte vakken worden meestal aangehaald om het vermeende, nakende einde van natuurwetenschap te onderbouwen. In het geval van Kunneman wordt de zogenoemde 'chaostheorie' gebruikt om het failliet van de bèta's aan te tonen.

Wij natuurwetenschappers hebben geen sociologen nodig om ons op onze beperkingen te wijzen. Dat doen we zelf al vele honderden jaren. De natuurkunde en wiskunde zitten vol met theorieën waarvan de exacte oplossing nooit gevonden zal worden. Sterker nog: als een onderzoeker kan bewijzen dat een bekend probleem onoplosbaar is, staan al zijn collega's te juichen om dit prachtige bewijs van eeuwige onmacht.

Er wordt door buitenstaanders veel te veel waarde gehecht aan de bepalende waarde van natuurkundige wetten. Het zijn meer raamwetten. Die wetten zijn voorwaarden waaraan nieuwe theorieën moeten voldoen, maar leggen ze op geen enkele wijze vast. De wetten van Newton bijvoorbeeld laten nog steeds oneindig veel natuurkundige theorieën toe. En het grootste deel daarvan blijkt voor altijd onoplosbaar te zijn.

De 'chaostheorie' betreft een moderne ontwikkeling in de wiskunde. De beschrijving van het opgooien van een munt valt hieronder. Niemand kan voorspellen of de munt op kop of munt valt.

De uitgangssituatie (kracht, temperatuur, luchtdruk, enzovoort) zou voor een betrouwbare voorspelling zo extreem nauwkeurig moeten worden vastgelegd dat geen sterveling dat ooit zal lukken.

De bewijzen van onoplosbaarheid leiden niet tot impotentie van de bèta-onderzoeker. Juist als iets exact onberekenbaar is, wordt het een uitdaging. Dan gaan we vereenvoudigen, ja verpletterend vereenvoudigen. We gaan middelen. Tot we een essentie overhouden die wel uit te rekenen is. Met betrouwbare voorspellingen.

Ik zal een voorbeeld geven: als we de uiteinden van een metalen draadje verbinden met de twee polen van een batterij, gaat er een elektrische stroom door dat draadje lopen. Deze stroom wordt getransporteerd door kleine, geladen deeltjes (elektronen). Het pad door dat draadje van elk afzonderlijk deeltje is chaotisch en onvoorspelbaar.

Maar het gemiddelde gedrag, van de paden van alle deeltjes, is heel goed voorspelbaar. Dat is maar goed ook, want daar is de werking van alle chips op gebaseerd. De prachtige muziek uit uw geluidsinstallatie wordt dus gedragen door deeltjes die in uw installatie paden afleggen die geen sterveling ooit zal kunnen verklaren of voorspellen.

Kunneman wijt veel van de problemen in de maatschappij aan de technologie. Ik plaats daar tegenover dat de revolutie in telecommunicatie heeft geleid tot emancipatie, tot meer openheid, tot meer gelijkheid en tot meer democratie.

Iedere gebruiker van internet, waar ook ter wereld, kan nu de website raadplegen van de Universiteit van Humanistiek, waar Kunneman rector is. Door gebruik te maken van dit toppunt van technologie, kan deze mini-universiteit uitleggen wat de zin van het leven is en – o, ironie – waarom technologie niet deugt.

Ik wil me wel aan een voorspelling wagen wat het nieuwe jaar zal brengen. Weer zal het bouwwerk van natuurwetenschap sterker worden. Terwijl toch ook ik zou kunnen genieten van een flinke scheur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden