Interview

Impact van slecht nieuws is grenzeloos

Negatief nieuws uit verre landen draagt in Nederland bij aan de intolerantie ten aanzien van bewoners uit die streken, schrijft psycholoog Thijs Bouman in zijn proefschrift.

Oorlog in Libanon Beeld AFP

Goed nieuws uit het Midden-Oosten is schaars. En bij slecht nieuws staan ook de moslims in Nederland er gekleurd op - ongeacht hun herkomst. Dat stelt psycholoog Thijs Bouman vast in het proefschrift waarop hij volgende week aan de Rijksuniversiteit Groningen promoveert. Negatief nieuws uit verre windstreken draagt hier bij aan de intolerantie tegenover groepen die op enigerlei wijze met dat nieuws in verband kunnen worden gebracht. Omgekeerd heeft goed nieuws uit het buitenland hoegenaamd geen invloed op de beeldvorming in Nederland.

Thijs Bouman

Dat mensen ontvankelijker zijn voor slecht nieuws was al bekend. 'Goed nieuws is de leuke uitzondering', zegt Bouman (29). Maar mensen hebben eerder de neiging om slecht nieuws op zichzelf te betrekken. Dat is een evolutionaire reflex, denkt Bouman. 'Je kunt beter te voorzichtig zijn dan te positief.'

De impact van ver nieuws op ons oordeel over nabije groepen - het zogenoemde carry-over effect - was echter nog betrekkelijk duistere materie. Reden voor Bouman om respondenten - onder wie veel studenten - te onderwerpen aan experimenten waarbij telkens subtiele wijzigingen werden aangebracht in een nieuwsbericht. Hij voerde negen experimenten uit waaraan elk ongeveer tachtig personen deelnamen.

Situering

De reactie van de respondenten op een fictief nieuwsbericht uit Tadzjikistan - 'we kozen daarvoor omdat bijna niemand het kent' - was mede afhankelijk van de situering van dat land: in Azië of in het Midden-Oosten. Als Tadzjikistan als Aziatisch land werd geïdentificeerd, had dat invloed op de perceptie van Aziaten die in Nederland wonen. Curieus genoeg ook op die van mensen met een Indonesische achtergrond. Als Tadzjikistan (ten onrechte) in het Midden-Oosten werd gesitueerd, had slecht nieuws uit dat land invloed op de manier waarop de respondenten naar Nederlandse Turken en Marokkanen keken. Het Midden-Oosten wekt tenslotte (negatieve) associaties met de islam, en de islam wekt associaties met Turken en Marokkanen.

Op vergelijkbare wijze werd nieuws over de Arabische Lente en over de mogelijke toetreding van Turkije tot de Europese Unie betrokken op alle Nederlandse moslims. Gaat het hier om de projectie van negatieve beelden op groepen in onze eigen omgeving? Dat hoeft niet per se, zegt Bouman. Want projecteren doe je bewust. Het carry-over effect waarover hij het in zijn proefschrift heeft, lijkt zich meer in het onbewuste te voltrekken. Ook bij studenten, die voor tolerant en goed geïnformeerd doorgaan.

Ze staan, in sociaalpsychologisch jargon, bloot aan 'symbolische en realistische groepsdreigingen'. In het laatste geval gaat het om ontwikkelingen waarvan mensen vrezen het slachtoffer te worden: een terreurdaad, een asielzoeker die voorrang geniet bij de toewijzing van een huurwoning, Turkse zeggenschap over Europa na toetreding van dat land tot de EU. De 'symbolische groepsdreiging' - angst voor vreemde culturen - is weliswaar abstracter, maar heeft een grotere impact op het imago van, met name, de islamitische minderheid.

Ironisch

Ironisch is het wel, zegt Bouman, dat de globalisering het onbegrip voor het vreemde niet heeft weggenomen - mogelijk zelfs heeft aangewakkerd. 'Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van de associatieve processen in ons hoofd', zegt hij. 'Dat haalt de angel er wellicht uit.'

Ook de media zouden best wat terughoudender kunnen zijn met de verstrekking van informatie die het carry-over effect kunnen versterken. Bijvoorbeeld door het adjectief 'islamitisch' wat minder te gebruiken in combinatie met geweld. Maar ook dat de media de neiging beteugelen om de invloed te beschrijven van grote gebeurtenissen op de individu.

Zo hebben sommige kranten becijferd wat de gevolgen van de Griekse crisis voor 'de belastingbetaler' zouden kunnen zijn - met de kennelijke bedoeling duidelijk te maken dat het niet om iets abstracts ging. Gevolg was wel dat de crisis van verre instituties - de Griekse banken en de Griekse politiek - voor veel Nederlanders iets persoonlijks werd, inclusief de eventuele gevolgen. In samenhang daarmee riepen de Grieken bij de geldschieters betrekkelijk weinig mededogen op. Kennelijk heeft 'de luie Griek' zich in het collectief bewustzijn genesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden