Imiteren én boycotten: de beste strategie om radicale partijen te bestrijden

Gevestigde politieke partijen kunnen radicale groepen het best boycotten en tevens hun standpunten omarmen, zegt Van Spanje. Denk aan Mark Rutte's campagnekreet 'doe normaal of ga weg' tegen de PVV.

PVV-leider Geert Wilders in debat met VVD-leider Mark Rutte voorafgaand aan de verkiezingen. Beeld anp
PVV-leider Geert Wilders in debat met VVD-leider Mark Rutte voorafgaand aan de verkiezingen.Beeld anp

Hoe kunnen gevestigde politieke organisaties het best reageren op partijen die met extreme standpunten dingen naar de gunst van de kiezer? Negeren? Uitsluiten? Of hun ideeën - geheel of gedeeltelijk - overnemen?

Politicoloog Joost van Spanje, universitair hoofddocent aan de UvA, zocht het antwoord in de naoorlogse parlementaire geschiedenis van West-Europa. Hij analyseerde de resultaten van communistische en anti-immigratiepartijen bij verkiezingen die sinds 1944 in vijftien landen zijn gehouden. En hij peilde het (veranderende) stemgedrag van kiezers door ze in een experiment te laten reageren op politieke uitspraken en partijprogramma's.

Zijn conclusie: een gevestigde partij kan het electorale succes van een radicale partij beperken door die partij te boycotten en tegelijkertijd standpunten van die partij over te nemen. Hij noemt dat de strategie van het isoleren en imiteren.

In hoeverre is die strategie toegepast bij de laatste Kamerverkiezingen in Nederland?

'Premier Rutte zei tijdens de campagne dat er 0,0 procent kans is op samenwerking met de PVV. Dat gaat in de richting van isoleren. Een week later plaatste hij een advertentie in de kranten met de woorden 'doe normaal of ga weg'. Dat is het imiteren van de PVV. Een strategie die gericht is op het weglokken van kiezers.

'In enquêtes zagen wij inderdaad een verschuiving bij potentiële PVV-kiezers. Niet iedereen die overwoog PVV te stemmen, deed dat uiteindelijk ook. 20 procent van de gepeilde afhakers stemde op de VVD. Dat waren grosso modo degenen die het idee hadden dat PVV en VVD niet ver uit elkaar liggen als het gaat om immigratie.'

Maar de PVV is toch de tweede partij. Hoe effectief is isoleren en imiteren dan?

'De PVV had nog veel groter kunnen zijn. Potentiële PVV-stemmers haakten af vanwege het imiteren door de VVD. Dat werd versterkt door het isolement van die partij. Kiezers die bezorgd zijn over immigratie kijken wat hun keuze oplevert. Ze willen weten welke partij het beste in staat zal zijn hun verlangens om te zetten in beleid. Dat is niet de partij die aan de zijlijn staat.'

Dat is een rationele keuze, geen stemgedrag uit kwaadheid.

'In de jaren tachtig dachten we dat anti-immigratiepartijen alleen proteststemmen kregen. Nu weten we dat bij deze partijen dezelfde mate van rationaliteit een rol speelt als bij gevestigde partijen. In die zin verschillen extreme partijen niet van andere partijen.'

Hoe zijn de Franse verkiezingen, gewonnen door nieuwkomer Macron, te duiden?

'Bij deze presidentsverkiezingen waarbij Marine Le Pen de tweede ronde wist te bereiken ging de strategie van isoleren en imiteren niet op. Dat was wel het geval in 2007 toen Nicolas Sarkozy leider werd van de rechtse partij UMP. Daar was ineens dat kleine mannetje met die harde taal. Toen Sarkozy opkwam liepen veel kiezers van het Front National, dat al sinds de jaren tachtig buitenspel stond, naar hem over.'

Lees verder onder de afbeelding.

Marine Le Pen. Beeld afp
Marine Le Pen.Beeld afp

Marine Le Pen is geen president, maar haar aanhang is groter dan ooit.

'Er was niemand om haar het gras voor de voeten weg te maaien. François Fillon won de voorverkiezingen van zijn partij met stevige taal. Hij was een aardige imitator van het Front National. Maar toen kwamen de schandalen en werd het niets meer met hem.'

Wat is de overeenkomst tussen de positie van de huidige anti-immigratiepartijen en de communistische partijen in de Koude Oorlog?

'Toen werkte isolatie en imitatie ook. In veel West-Europese landen zaten communisten de eerste jaren naar de oorlog in de regering. Daarna werden ze eruit gezet of trokken ze zichzelf terug. In de jaren vijftig en zestig werden vaak juridische maatregelen genomen tegen communistische partijen. De CPN mocht niet meedoen met de zendtijd voor politieke partijen. Hoe meer ik over deze tijd lees, hoe meer ik denk: het lijkt veel op de behandeling van Janmaat.

'Sociaal-democratische partijen imiteerden communisten met sociaal beleid. Isoleren en imiteren van communisten werkte goed in Duitsland en in Zwitserland. Daar verloren ze veel steun. In Finland en IJsland daarentegen bleven ze groot in de jaren vijftig. Daar werden ze wel geïmiteerd maar niet geïsoleerd.'

Hoe (on)democratisch is het om een gekozen partij buitenspel te zetten?

'Vanuit normatief democratisch perspectief kun je twee kanten op redeneren: enerzijds moet je voorkomen dat partijen een 'moord' plegen op een democratische rechtsstaat. Anderzijds moet je voorkomen dat die democratische rechtsstaat 'zelfmoord' pleegt door partijen te weren die hem helemaal niet bedreigen. Cruciaal is dus hoe bedreigend de partij in kwestie is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden