'Ik wilde haar zo snel mogelijk uit haar lijden verlossen'

Huisartsen wijken aan het sterfbed van patiënten geregeld af van de protocollen omdat die volgens hen goede zorg in de weg staan. Een arts vertelt waarom hij dit deed bij een stikkende vrouw.

Tas van de huisarts.Beeld anp

Het is middernacht als er een huisarts door de polder rijdt. Zo hard als hij kan. Op weg naar een patiënte met slokdarmkanker, die hij al jaren kent.

'Mijn vrouw stikt', heeft haar man aan de telefoon gezegd. 'Wat kan ik doen?'

Hij is een van de artsen die mee zal werken aan het onderzoek naar artsen aan het sterfbed. Aan de Volkskrant vertelt hij over een zaak waarin hij bewust de regels overtrad.

Al rijdend in de nacht denkt hij na. Hoe kan dit? Eerder die dag sprak hij met de patiënte: ze is bang om te stikken en wil eigenlijk niet meer. Hij heeft haar morfine en dormicum, een slaapmiddel, gegeven voor de nacht. Heeft hij een fout gemaakt? Te veel gegeven? 'Als ze echt stikt', denkt hij, 'dan hoop ik dat ze is overleden voordat ik er ben.'

De buitendeur staat open als hij aankomt. Aan het bed kijken de man en zijn zoon angstig naar de hijgende patiënte die gierend ademhaalt.

'Ik schrok toen ik binnenkwam', zegt hij. 'Ze zat rechtop en haar ogen waren wijdopen. Ze schokschouderde. Zoiets had ik nog nooit gezien. Bij elke uitademing liep er taai slijm uit haar mond. Ze vocht om lucht. Ik wist dat ik meteen moest handelen. Je kunt niet eerst vijf minuten nadenken over wat je nu eens zult gaan doen.'

Wat is het ergst?

Hij probeert het slijm uit haar keelholte te halen met gazen. Met zijn hand. 'Ik bleef maar draden slijm uit haar mond trekken. Ik dacht: wanneer houdt dit op?'

'Het ziet er akelig uit', zegt hij tegen de familie, 'maar gelukkig merkt ze er zelf niets van.'

'Maar ondertussen twijfelde ik aan mijn eigen woorden', vertelt hij. 'Ze beet op mijn hand. Was dat een reflex of merkte ze iets?'

De gedachten malen door zijn hoofd. 'Ik moet wat doen', denkt hij. 'Ik moet écht wat doen.'

Volgens de wet mag hij aan deze vrouw niet zo veel medicatie geven dat ze overlijdt: dat is strafbaar.

Hij overweegt meer slaapmiddel te geven. 'Moest ik eerst een klein beetje geven en dan afwachten hoe het zou gaan? Deze vrouw was aan het stikken. In mijn achterhoofd zat ook het idee dat die benauwdheid juist door die medicatie verergerd was. Als ik te weinig zou geven, zou het misschien nóg erger worden. Hoe ethisch zou dat zijn?

'Op een bepaald moment doen dokters hun ogen dicht' (+)

Zorgethicus Guus Timmerman en zorghoogleraar Andries Baart ondervroegen zes ervaren huisartsen minutieus over hun ervaringen. Ze zagen dat de huisartsen aan het sterfbed van hun patiënten geregeld afwijken van de protocollen.

'Ik wilde ook niet iets spuiten waardoor ze binnen tien seconden dood zou zijn. Dan zou ik wel wat uit te leggen hebben. Ik was niet in paniek. Maar ik was wel onzeker over hoe ik moest handelen. Ik dacht: wat is nu het ergst? Te veel? Of te weinig?'

'Het was onduidelijk wat er zou gebeuren. De protocollen waren gewoon niet toereikend. Ik had natuurlijk kunnen zeggen: uw vrouw zal snel overlijden, u moet maar afwachten. Dan handel je niet strijdig met de protocollen. Dan zul je nooit door de inspectie worden gepakt. Maar ik vond dat dat niet kon. Ik wilde alles doen voor mijn patiënte wat binnen mijn vermogen lag. Ik dacht: dit moet nú beter worden, en niet nog een kwartier duren.'

Hij loopt naar de keuken. 'Ik zei dat ik iets zou geven waardoor ze rustiger werd, maar dat er een kans was dat ze eerder zou overlijden. Haar man zei: doet u maar dokter, zo kan het echt niet langer.'

Hij grijpt in zijn tas. 'Ik pakte mijn ampullenetui en vroeg me af: zal ik één ampul morfine pakken of twee?

In de kamer hoort hij een gorgelend geluid: de vrouw probeert in te ademen.

'Ineens dacht ik: álles is beter dan dit. Ik pakte alle zes morfineampullen en zoog ze op. Hetzelfde deed ik met de dormicum. Op dat moment was ik niet rationeel meer bezig met hoeveelheden. Het enige wat ik dacht was: het móét genoeg zijn. Het was niet mijn primaire doel haar dood te maken, maar ik wilde haar zo snel mogelijk uit haar lijden verlossen. Als ik er meer in mijn tas had gehad, had ik ze ook opgezogen.'

Bedenksel

Hij loopt terug naar de kamer en spuit. De eerste vier, vijf minuten verandert er niets. Dan vallen haar ogen dicht. Ze blijft schokkend ademhalen, maar gaandeweg wordt ze rustiger. 'Het heeft nog een half uur geduurd. En toen werd het stil.'

'Ik dacht: als ik hierdoor in de problemen kom, dan is dat niet anders, dan heb ik het er voor over', zegt hij. 'Ik had het gevoel dat ik goed had gehandeld. Voor haar.'

Na haar dood vertelt hij de familie dat hij meer morfine en dormicum heeft gegeven dan in de richtlijnen wordt geadviseerd. 'Ik zei dat ze me konden aangeven bij de politie. Maar ze zeiden dat ze dat niet zouden doen. Dat ze dat nooit gewild zou hebben. Ze zeiden dat ze blij waren dat ze niet langer had geleden.'

In de dagen daarna spreekt hij collega's, oncologen, longartsen. 'Ik heb allerlei artsen gevraagd wat ik had moeten doen. Het gekke is: ze zeiden allemaal dat ik het goed had gedaan. Dat zij het misschien ook zo hadden gedaan. Een enkele collega zei: ik heb precies hetzelfde meegemaakt en toen heb ik ook alles gespoten wat ik bij me had.

'Eigenlijk was er niemand die zei hoe het anders had gemoeten. Eerlijk gezegd weet ik nog steeds niet hoe het beter had gekund. Sterker: ik zou het weer doen als me dit opnieuw zou overkomen.

'Waarschijnlijk zijn er maar weinig artsen die dit zouden doen. Of durven. Ik heb de indruk dat jongere artsen minder vaak van het protocol afwijken. Mogelijk kiezen ze eerst voor hun eigen veiligheid. Bij het overlijden van kennissen heb ik gezien dat de huisarts zo precies volgens de protocollen handelde dat het lijden veel langer duurde dan had gehoeven. Daardoor heb ik mensen dagenlang huilend van de pijn in hun bed zien liggen. De angst om buiten het protocol om te gaan, kan zo verlammend werken dat de patiënt de dupe wordt.

'We moeten ons realiseren dat een protocol ook maar een protocol is. Het is een bedenksel. Over een jaar kan het weer anders zijn - protocollen worden zo vaak aangepast. Het is niet de absolute waarheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden