'Ik weet wat het betekende voor Freek'

Dat Freek de Jonge zo heftig reageerde op zijn boekenweekgeschenk heeft hem 'wel een beetje verrast', zegt Harry Mulisch. 'Maar ik begreep het meteen....

Dreigbrieven, bedoelt hij, zoals Freek de Jonge die ontving van Jules Croiset, de acteur die in 1987 zijn eigen ontvoering ensceneerde, om de buitenwereld ervan te overtuigen dat het werkelijk vijf voor twaalf was, dat het antisemitisme in Nederland onontkoombaar en virulent aanwezig was.

In Mulisch' boekenweekgeschenk Het theater, de brief en de waarheid, geïnspireerd op de affaire-Fassbinder en de zaak-Croiset, komt zo'n onfrisse dreigbrief voor, gericht aan 'Vuile smerige Rot-parch!' Parg, dat de personages in het boek opzoeken in het Bargoens Woordenboek, staat in de Van Dale: schurfthoofd, scheldwoord voor joden.

Als ik zulke brieven had gekregen, zegt Mulisch, om later in het gesprek bijna achteloos op te merken dat hij dat vreselijke briefje in het boek 'nog had liggen', omdat hij het zelf in de jaren zestig gekregen heeft.

- Is het niet angstaanjagend, zo'n briefje te krijgen?

'Ach. Misschien was de betreffende persoon dronken.'

- U weet wie het schreef?

'Ja.'

- Dus u begrijpt hoe zoiets aankomt?

'Ik weet wat het betekende voor Freek.'

- Freek de Jonge heeft gezegd dat hij uw boek gaat verbranden. Doet hij dat ook?

'Welnee! Hij zou wel gek zijn. Hij heeft zich iets laten ontvallen en zat toen in een positie dat als hij het terug zou nemen er zou worden gezegd: hij krabbelt terug. Zelf heb ik gezegd dat een boekverbranding me doet denken aan Goebbels. Dat heb ík me weer laten ontvallen. Dat gaat óók ver.'

- Tijdens de opening van het boekenbal door Freek de Jonge zit u op de eerste rij?

'Ik ga daar gewoon zitten. Ik heb Freek heel hoog zitten, en dat weet hij. Er is niets van woede tussen ons.'

- Wat vindt u van alle commotie?

'Het boek verschijnt in augustus in het Duits. Pas dan kan het op zijn merites beoordeeld worden. Want het verháál is waar, niet de werkelijkheid'.

- Toch leidt de werkelijkheid af bij lezing van het verhaal.

'Wij weten dat, in bepaalde kringen hier in Amsterdam. Maar mensen in Venlo die weten er niets van. En jongens en meisjes van onder de dertig weten helemaal van niets.'

'En nu, door alle publiciteit, weet iedereen dat het om Jules Croiset gaat. Maar ik gebruik ook andere dingen, die ik hoor, die ik meemaak. Het kan ook over de buurman gaan. Ik beschrijf dingen uit mijn eigen leven, maar de inhoud staat in dienst van een idee. Anderen schrijven boeken over hun leven, maar zo werk ik niet.'

- Zoals Connie Palmen in I.M.

'Iemand die het boek van Palmen leest, denkt altijd aan Ischa Meijer. Bij mij zit er een formeel idee achter: Een man houdt de lijkrede van zijn vrouw en omgekeerd. De structuur was er eerst, en toen pas de inhoud. De vorm gaat altijd aan de inhoud vooraf, dat geldt voor alles wat ik heb geschreven. Bij iemand als Palmen is dat vermoedelijk omgekeerd.'

- Het is niet begonnen met de affaire-Jules Croiset?

'Het idee kreeg ik toen een vriend gestorven was en werd gecremeerd. Zijn vrouw, een beroemde actrice, hield de lijkrede en dat deed ze heel goed. Het zag er prachtig uit, een perfect toneelbeeld. Ik dacht: daar ga ik iets mee doen, een eenakter of zo. En toen bedacht ik dat het interessant zou zijn de vrouw de lijkrede te laten houden bij de kist van de man, en na de pauze de man hetzelfde te laten doen bij zijn vrouw.

'Toen ik de opdracht kreeg voor het boekenweekgeschenk had ik dat idee liggen, maar zo heb ik er wel twintig. Tot ineens dit naar voren sprong en riep: ik, ik, ik.

'Daarna had ik een inhoud nodig, en dacht ik aan Croiset. Ik ben hem op gaan zoeken en heb me in de zaak verdiept.

- Wat heeft hem bewogen mee te werken? Freek de Jonge ziet in uw boek een rehabilitatie, maar het zou hem ook kunnen schaden. De affaire was bijna vergeten en is nu weer opgerakeld.

'Croiset is natuurlijk iemand die graag aandacht heeft. Ik denk dat hij het ziet als een afsluiting van die absurde actie. Dat het toch zin heeft gehad - al is het niet op de manier die hij bedoelde - omdat het in dit boekje heeft geresulteerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden