INTERVIEW

'Ik vind het een misdaad om een miljoen aan overheidsgeld te misbruiken'

Wanneer de wetenschap door fraude of ondeugdelijk onderzoek een bevinding of ontdekking moest terugtrekken, werd dat doorgaans weggemoffeld, want extreem gênant. Totdat Adam Marcus er met zijn weblog Retraction Watch fanatiek over ging publiceren.

Beeld Jolijn Snijders

De heer der duisternis valt in het echt best mee. Er is geen vuur en geen wapperende cape; op het Haagse wetenschapscongres waar hij hoofdspreker is, valt hij niet eens op. Een bescheiden, bedachtzaam pratende meneer, onberispelijk gekleed en gekapt, die aan een sinaasappelsap nipt en eerst van de verslaggever wil weten hoe ver lopen het is naar het Mauritshuis.

Toch is dit dezelfde Adam Marcus die de afgelopen vijf jaar uitgroeide tot een van de meest spraakmakende luizen in de pels van de wetenschap. Fraudejager, waakhond en chief whip ineen. Samen met zijn collega Ivan Oransky vormt Marcus (46) Retraction Watch, een weblog dat rapporteert welke ontdekkingen en bevindingen de wetenschap terugtrekt.

cv Adam Marcus (1968)

1987 bachelor geschiedenis, Universiteit Michigan

1996 master science writing, Johns Hopkins

1995 - heden freelancejournalist, onder meer Science, The Economist, The Scientist

2005 hoofdredacteur Gastroenterology & Endoscopy News en Anesthesiology News

2009 onthult fraudezaak arts Scott Reuben

2010 richt Retraction Watch op, met Ivan Oransky

2014 beurs van MacArthur Foundation voor Retraction Watch

Want zoals fabrikanten soms hun product met het schaamrood op de kaken terughalen uit het schap, zo gaat dat ook in de wetenschap: nu en dan trekt een academisch tijdschrift of een auteur een eerder gepubliceerd onderzoek terug. Een beschamende stap, waarachter behalve gewone stommiteit geregeld fraude, plagiaat of een andere vorm van wetenschappelijke zondigheid schuilgaat.

Marcus en Oransky, allebei medisch journalist van achtergrond, rapporteren erover met gretige pen. Het is dit weblog waar Diederik Stapel het eens onder een valse naam voor zichzelf begon op te nemen (waarna Marcus hem ontmaskerde); het is deze Adam Marcus die eens van een statig medisch vakblad te horen kreeg dat het 'none of your damned business' is waarom een bepaald artikel was teruggetrokken. Een voorval dat hij uiteraard, voorzien van een pasfoto van de hoofdredacteur in kwestie, in geuren en kleuren beschreef op de site.

Is het te kakken zetten van falende wetenschappers het doel van de site?

'Dat was, toen we het blog in 2010 lanceerden, aanvankelijk de kritiek. Men dacht dat we de wetenschap belachelijk wilden maken. Maar dat was en is helemaal niet onze bedoeling. We denken dat studies die worden teruggetrokken veel zeggen over hoe wetenschap werkt. Daarover proberen we eerlijk en open te schrijven. En vervolgens mogen onze lezers beslissen wat er belachelijk en beschamend is en wat niet.'

Een blog dat 'retracties' bijhoudt. Hoe ontstaat zoiets?

'Vijf jaar geleden zijn we ermee begonnen, na het spectaculaire geval van een anesthesioloog, Scott Reuben, die zo'n twintig studies bleek te hebben verzonnen. We dachten dat het misschien leuk en nuttig was om te laten zien wat voor soort retracties er nog meer zijn.

'Ik dacht dat het niet veel werk zou zijn, misschien een of twee gevallen per maand. Maar wat we niet wisten, was dat we zijn aangeland in een soort gouden tijdperk van de terugtrekkingen. De afgelopen tien jaar is het aantal retracties vertienvoudigd. Momenteel zijn het er zo'n 400 tot 500 per jaar.'

Beeld Jolijn Snijders

Is dat een goed of een slecht teken?

'Dat hangt ervan af hoe je het bekijkt. Het terugtrekken van een artikel is niet per se slecht. Het is een teken dat de wetenschap werkt zoals op de verpakking staat: de wetenschap corrigeert zijn eigen fouten.'

Voorbeeldje?

'We hebben eens te maken gehad met een onderzoeksgroep die per ongeluk de verkeerde transgene (genetisch veranderde, red.) muizen had besteld bij het bedrijf dat die dieren levert. Dat ontdekten ze pas na het onderzoek, en dus trokken ze hun publicatie terug: sorry, we hebben de verkeerde muizen bestudeerd. Dat is zoals het hoort.

'We weten inmiddels dat ongeveer eenderde van de teruggetrokken artikelen wordt ingetrokken wegens onschuldige vergissingen, en tweederde vanwege - breed gezegd - wangedrag.'

Wangedrag?

'Dat kan van alles zijn. Er zit veel plagiaat bij. Slordige administratie kan eronder vallen. Hier in Nederland heb je bijvoorbeeld Don Poldermans (internist die in 2012 wegens 'ernstig wangedrag' werd ontslagen, red.), die voor zover we weten vooral in de problemen kwam wegens het slecht naleven van de laboratoriumregels.

'Dan heb je natuurlijk de vele gevallen van datafabricage, het verzinnen van gegevens. Een andere vorm van fraude die we veel zien, is beeldmanipulatie: met Photoshop een plaatje omdraaien of er iets aan toevoegen.

'En er zijn geregeld gevallen van sjoemelen met de peer review (de beoordeling van onderzoeken door anonieme collega-wetenschappers, red.). Een onderzoeker stuurt dan bijvoorbeeld zichzelf een gloedvolle beoordeling vanaf een vals e-mailadres. In één geval liep zo iemand tegen de lamp doordat hij zo'n review al binnen een etmaal aan zichzelf had opgestuurd. Dom natuurlijk. Als hij langer had gewacht, was hij niet gepakt.'

Als je dat zo hoort, bekruipt je de vraag: kunnen we de wetenschap nog wel vertrouwen?

'Tja, dat er zoiets bestaat als moord, betekent natuurlijk nog niet dat iedereen een moordenaar is. Je moet voor ogen houden dat we het hier hebben over een miniem aandeel van de ongeveer 2 miljoen artikelen die elk jaar worden gepubliceerd - veel minder dan 1 procent. Aan de andere kant: ieder geval van wangedrag ondermijnt het publieke vertrouwen in de wetenschap. De politieke en maatschappelijke consequenties daarvan kunnen enorm zijn. Dat is de echte schade.'

Hoe ziet de doorsneefraudezaak eruit?

'Een tijdje geleden verscheen een studie in vakblad Science waaruit bleek dat het mogelijk is om tegenstanders van het homohuwelijk milder te stemmen door een homoseksuele lobbyist 20 minuten met ze te laten praten in een gesprekje aan de deur. Die studie is onlangs teruggetrokken. De ruwe gegevens waren zoek, het was overduidelijk van a tot z verzonnen.

'Zo'n geval is tekenend voor alle elementen die je geregeld ziet langskomen als het over fraude gaat: een jonge onderzoeker heeft een sexy idee over een onderwerp dat populair en actueel is. Hij publiceert het, de media pikken het op, hij komt op de radio en op televisie, en gebruikte dat in dit geval als springplank om aan het werk te kunnen op Princeton. En toen stortte het kaartenhuis in.'

De typische fraudeur: jong, ambitieus, man?

'Nou, vooropgesteld: dé fraudeur bestaat niet. Wat je wel ziet: er is die grandeur. Het heilige vertrouwen dat de experimenten toch wel zullen opleveren wat je ervan verwacht. Wat maakt het dan uit als je hier en daar een cijfertje aanpast? Een fraudeur ziet dat als redelijke optie. Neem Scott Reuben, die onderzochte patiënten verzon. Is het verrassend als een pijnstiller de pijn stilt? Natuurlijk niet. Wat maken die paar datapunten dan nog uit?'

Diederik Stapel gaf aan dat hij esthetiek zocht. Mooie resultaten.

'Ja, heel romantisch. Dat laat alleen wel de morele kant achterwege: je gaat toch ook niet naar het museum om het Meisje met de parel te bekladden, omdat je vindt dat ze er met een snor beter uitziet?'

Beeld -

U laat regelmatig doorschemeren dat u voor strengere straffen bent voor wetenschapsfraudeurs.

'Laat ik benadrukken: ik vind niet dat we iedereen die een misstap begaat in de gevangenis moeten stoppen. Maar het is wel een probleem wat je aanmoet met deze mensen als ze eenmaal tegen de lamp zijn gelopen. Kijk, ik vind het toch een misdaad om, laten we zeggen, een miljoen dollar aan overheidsgeld te misbruiken. Je ontneemt zo'n beurs van een andere onderzoeker, maakt misbruik van het vertrouwen van je universiteit, de vakbladen en de financier. Om nog te zwijgen van de promovendi en postdocs in andere labs, die soms jaren van hun loopbaan verspillen aan het najagen van een resultaat dat gewoon onzin is. Dat is enorm oneerlijk, een grote schande.

'Toch zijn de mensen die in de gevangenis zijn beland op de vingers van één hand te tellen. Terwijl... Als jij of ik een miljoen zouden stelen, zouden we zonder meer naar de gevangenis gaan. Dus ik denk dat zoiets mogelijk moet zijn.'

Een van de ergernissen van Adam Marcus is de mist die wetenschappelijke vakbladen soms optrekken als er een artikel wordt ingetrokken. Hier zes fraaie eufemismen - mét commentaar van Marcus.

•'Er zijn belangrijke onregelmatigheden geconstateerd.'

Als ze zo belangrijk zijn, waarom zeggen jullie dan niet welke het zijn?

• 'De auteurs van dit artikel staan niet meer achter hun resultaten.'

Staan ze nu ergens anders in hun lab?

• 'Deze figuur wordt teruggetrokken wegens gebrek aan ondersteunende data.'

Iemand heeft dit verzonnen.

• 'Tot terugtrekking wordt overgegaan om juridische redenen.'

Als we er iets over zeggen, slepen ze ons voor de rechter.

• 'Verscheidene fouten in de tekst en de referenties werden niet ontdekt tot na de publicatie.'

Maar verder niets aan de hand.

• 'Het artikel kwam tot stand door een aantal passages uit het artikel getiteld [...] te kopiëren. De auteurs bieden hun verontschuldigingen aan voor deze benadering.'

Plagiaat is een benadering van schrijven zoals de bank beroven een benadering is van bankieren.

• 'Sommige zinnen zijn direct overgenomen uit andere artikelen, hetgeen kan worden gezien als een vorm van plagiaat.'

We horen graag hoe het anders kan worden gezien.

Bron: Retraction Watch, Lab Times Online

Diederik Stapel kreeg, niet geheel onomstreden, 120 uur dienstverlening. De redenering was ook: de man verliest zijn baan en inkomen, en staat publiekelijk te schande.

'Dus hij heeft niet eens een boete gekregen? Nee? Ik denk dat een boete zeker op zijn plaats zou zijn. Hij zal het niet kunnen betalen, maar symbolisch is het belangrijk. Schaamte is geen effectief afschrikwekkend middel. Terwijl ik denk dat je nog wel twee keer nadenkt voordat je gaat frauderen als het gevaar bestaat dat je een enorme boete krijgt of naar de gevangenis moet.'

In ons land hadden we nogal wat affaires: van Stapel tot Poldermans, en van de frauderende antropoloog Mart Bax tot de met plaatjes sjoemelende bioloog Pankaj Dhonukshe. Is Nederland een wetenschappelijke schurkenstaat?

'Ik heb juist de indruk dat het hier allemaal veel beter is geregeld! Vooral het onderzoek naar de zaak Stapel was een schoolvoorbeeld voor hoe het hoort. Transparant, snel en open. Zet dat eens tegenover de zaak van Dipak Das, een cardioloog aan de universiteit van Connecticut die fraudeerde met zijn onderzoek naar rode wijn. Ook daar stelde de universiteit een onderzoek in. Dat duurde drie jaar, en uiteindelijk kwamen ze met een enorm rapport, van ik geloof 170 duizend pagina's. En al die tijd kon Das gewoon blijven publiceren, en werd zijn werk door anderen aangehaald.'

Waar komen wetenschappers die zich hebben misdragen uiteindelijk terecht?

'Sommigen, vooral plagiaatplegers, weten zich staande te houden in de wetenschap; anderen belanden in de periferie. Weer anderen gaan terug naar hun thuisland, en belanden daar dan toch weer aan een faculteit. Dan zien we opeens: hee, ik zie dat die-en-die tegenwoordig aan het hoofd staat van een lab in China.'

Fraudekampioenen

1 Yoshitaka Fujii, anesthesiologie, Japan, totaal aantal publicaties teruggetrokken: 183

2 Joachim Boldt, anesthesiologie, Duitsland: 89

3 Peter Chen, computerwetenschap, Taiwan: 60

4 Diederik Stapel, psychologie, Nederland: 54

5 Shigeaki Kato, endocrinologie, Japan: 36

6 Hendrik Schön, natuurkunde, Duitsland: 36

7 Hyung-In Moon, plantengeneeskunde, Zuid-Korea: 35

8 Naoki Mori, oncologie, Japan: 32

9 Scott Reuben, pijnonderzoek, VS: 22

10 John Darsee, cardiologie, VS: 17

Bron: Retraction Watch

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden