Iedereen vindt hersenscans overtuigend, maar geen hond die snapt wat we zien

Uw brein op drugs, uw brein op schulden: een hersenscan komt al snel overtuigend over. Maar met de plaatjes wordt gerommeld en zelfs als ze correct zijn, wat zegt dat dan eigenlijk? Hoe de 'blobologie' ons voor de gek houdt - en u de zin van de onzin kunt scheiden.

Beeld Arjen Born

Dit is foute boel, je ziet het meteen. Eerst zien we het brein van een normaal mens, vol vrolijk oplichtende gele en rode kleurtjes. Draait als een zonnetje. Maar dan: het brein van iemand die in de schulden zit. Een tobbend brein. Waar het gezonde brein nog olijk oplichtte, blijft het bij de schuldenaar in de bovenkamer donker. Bij de slapen en diep binnenin staat het brein zelfs helemaal op zwart: geen activiteit te bekennen, verbinding verbroken. Bij schuldenaren is het licht een beetje uitgegaan, zoveel is wel duidelijk.

Zo althans gaat - ruwweg - het verhaal dat de afgelopen maanden in diverse gemeentelijke vergaderzaaltjes te horen was. De hersenen van mensen in geldnood vormen het vertrekpunt van een nieuwe, uit Amerika overgewaaide methode van schuldhulpsanering, 'mobility mentoring' genaamd. De methode borduurt voort op het inzicht dat mensen met schulden allerlei vormen van ontkennings- en ontwijkgedrag vertonen. Kijk maar naar de plaatjes, verkondigen lector schulden en incasso Nadja Jungmann van de Hogeschool Utrecht en haar partner Peter Wesdorp van het bedrijf WhatWorks, die de methode in ons land propageren. 'Door de stress laat een deel van de hersenen het afweten', stelde onlangs ook het NOS Journaal, dat een item aan de zaak wijdde.

Eigenlijk is er maar één probleem: de breinen zelf. De hersenplaatjes die Jungmann en Wesdorp tonen blijken bij naspeuring namelijk helemaal niet afkomstig van volwassenen met geldzorgen - maar van mishandelde kinderen. Wat we zien, zijn oude PET-scans van verwaarloosde weeskinderen (zie kader: 'Wat zien we wel?') die in afgrijselijke omstandigheden opgroeiden in het Roemenië van dictator Ceausescu.

Na de val van dat regime in 1989 schokte die zaak de wereld: als vee zaten de kinderen samengepropt in enorme, smerige slaaphallen. Een-op-eencontact met volwassenen hadden ze nauwelijks. De weesjes waren ondervoed, ziekelijk en geestelijk ernstig beschadigd: ze hadden spraakstoornissen, leerproblemen en allerlei gedragsstoornissen. Gruwelijk. Maar in al zijn afzichtelijkheid ook een unieke kans om te begrijpen wat extreme verwaarlozing aanricht in het zich ontwikkelende kinderbrein, besefte een Amerikaans onderzoeksteam onder leiding van Harvard-neuroloog Charles Nelson. Dat mondde uit in een beroemde reeks publicaties - én in de plaatjes die Jungmann en Wesdorp nu tonen bij de Nederlandse gemeenten.

En dan zijn die plaatjes nog een bewerkte versie afkomstig uit Newsweek ook: de kleuren en contrasten staan een flinke slag feller. 'Het is natuurlijk een uitvergroting. Het hoeft niet zo te zijn dat iedereen in Nederland met schulden zo'n hersenstructuur heeft', nuanceert Jungmann. Toch vindt ze de vergelijking tussen iemand met schulden en de Roemeense wezen gerechtvaardigd: 'Als je bol staat van de stressoren, krijg je een andere bedrading in je hersenen', zegt de lector, die zelf overigens bestuurskunde studeerde. 'En veel mensen met schulden hebben ouders die zelf ook al in de schuldhulpverlening zaten. Het is nog maar de vraag op welk niveau je cognitieve functies dan zijn ontwikkeld.'

Herken de nep (01)

Er zitten zwarte gaten in de scans
Een aanwijzing dat het hersenplaatje is gephotoshopt om ze toonbaarder te maken voor leken. 'In minder actieve hersendelen is altijd wel iets van activiteit', zegt neurowetenschapper Jeroen Geurts. 'Ze zijn niet compleet zwart.'

'Totaal misplaatst'

Hersenexperts zien dat nadrukkelijk anders. 'Totaal misplaatst', vindt stressonderzoeker Marloes Henckens (Radboud UMC) het gebruik van de plaatjes. 'Die wezen waren verwaarloosd en zelfs mishandeld: ze hadden wonden, botbreuken. En het waren kleine kinderen, met een brein nog volop in ontwikkeling. Echt heel iets anders dan een volwassene die geldzorgen heeft', zegt Henckens na inzage in het cursusmateriaal.

'Ze gaan heel snel van mishandeling naar het hebben van schulden, en van misbruikte kinderen naar volwassenen. Zo construeren ze een verhaal', signaleert hoogleraar translationele neurowetenschap Jeroen Geurts (VUmc).

Herken de nep (02)

De scans zijn van één persoon
Niet vertrouwen. Omdat de variatie tussen mensen nu eenmaal enorm is, worden bij studies in de regel de hersenen van meerdere proefpersonen 'gemiddeld'. Eén persoon zegt doorgaans te weinig om allerlei grootse uitspraken over te doen.

Dat vindt ook Charles Nelson zelf. 'Opgroeien in een gezin waar geld een punt van zorg is, is natuurlijk ernstig', mailt de hoogleraar. 'Maar het is volstrekt iets anders dan vanaf de geboorte onder enorme psychosociale ontberingen opgroeien in reusachtige, onpersoonlijke verzamelweeshuizen.'

Maar ja: plaatjes zijn nu eenmaal overtuigend, zeker als ze uit de hersenpan komen. Psychologen David McCabe en Alan Castel lieten groepen proefpersonen eens gefingeerde nieuwsberichten lezen, sommige met een grafiek als illustratie, andere met een hersenscan erbij. De lezers vonden de nieuwsberichten met het hersenplaatje veel overtuigender. Bij een ander, vergelijkbaar experiment bleek toevoeging van de woorden 'hersenscans geven aan' al genoeg om lezers mee te krijgen, meer zelfs nog dan bewijs uit de genetica.

Niet vreemd dus dat hersenplaatjes vaak opduiken in allerlei campagnes, reclames en populaire media-uitingen. Uw brein op schulden, uw brein op drugs, uw brein in gebed; in het openbare debat wordt het zo veelvuldig en zo losjes geroepen, dat neurowetenschappers er zelfs een woord voor hebben, 'blobologie'.

Herken de nep (03)

De scans zijn wel érg duidelijk
Op echte hersenscans moet je de effecten doorgaans met een lantaarntje zoeken. Zeker als het gaat om subtiele zaken zoals zorgen, blijdschap, verliefdheid of verdriet is het zeer de vraag of verschillen sowieso wel zijn te vinden.

Neuro-essentialisme

Of noem het 'neurorealisme', zoals de Canadese hoogleraar neuro-ethiek Julia Illes het jaren geleden wat formeler muntte. De neiging om hersenscans te zien als 'visueel bewijs' van hersenactiviteit. Een variant is 'neuro-essentialisme', waarbij 'de identiteit haastig wordt gereduceerd tot het brein', aldus Illes in een invloedrijk essay. Ieder zijn brein: de gokker heeft wat meer geel van voren, de schuldenaar ziet wat zwart bij de slapen en bij de adhd'er zijn bepaalde delen wat kleiner.

Wat de meeste leken vergeten, is dat het doorgronden van hersenscans specialistenwerk is. Zo'n scan is geen foto, maar een grafische weergave van miljoenen meetpunten uit meerdere scanrondes. Een reconstructie. '99 procent statistiek', zoals hoogleraar cognitieve neurowetenschap Victor Lamme (UvA) in deze krant eens zei. 'De suggestie is al snel dat onderzoeksresultaten een of andere markering in het brein aan het licht brengen', verwoorden neurowetenschapper Gregory Appelbaum en retoricus Jordynn Jack het in een essay voor vakgenoten. Maar dat is niet zo. 'Wat we zien zijn slechts tijdelijke patronen van hersenactivatie bij iemand die een taakje verricht in het laboratorium.'

Herken de nep (04)

De legenda ontbreekt
Kleuren worden pas naderhand toegekend aan hersenscans. Warmere kleuren betekent doorgaans meer, maar hoeveel? In de praktijk gaat het vaak maar om enkele procenten verschil. Dat wordt nogal eens verdoezeld.

Ziedaar het probleem met de hersenscans in volle glorie: iedereen vindt ze enorm overtuigend, maar geen hond die snapt wat we nu eigenlijk zien. Dat is natuurlijk een combinatie die vraagt om gedoe. Toen de Belgische crèchemoordenaar Kim De Gelder terechtstond, werden in de rechtszaal hersenscans getoond waaruit zou blijken dat De Gelder schizofreen was - totdat iemand opmerkte dat je dat uit een scan helemaal niet kunt opmaken. In de VS voerde de overheid campagne met hersenscans waarop te zien zou zijn dat xtc 'gaten in het brein' maakt: de scans waren gephotoshopt en de 'gaten' uiteraard geen gaten, maar gewoon plekken met wat minder activiteit.

Zo openen we de deur naar spierballenland, vrezen experts, waar niet de beste informatie, maar het overtuigendste hersenplaatje voorrang krijgt. 'Ik vind dat je moet oppassen met al te stevige claims', zegt hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie Reinout Wiers (UvA). 'Dit kan als een boemerang op ons terugslaan.' Los daarvan: 'Een psychopaat heeft misschien een anders functionerend brein, maar wat betekent het?', vraagt Henckens zich hardop af. 'Dat ze geen verantwoording meer dragen voor wat ze doen?'

Akelig erfgoed psychochirurgie

Pas op voor onnodige medicalisering, waarschuwen anderen. Want hoe tastbaarder ons beeld van allerlei geestesaandoeningen, des te tastbaarder ook de maatregelen waarnaar men zal willen grijpen: van pillen tot stroomdraden tot messen. 'Het akelige erfgoed van de psychochirurgie herinnert ons aan de verantwoordelijkheid die we hierin hebben', aldus Illes, verwijzend naar de tijd dat men kwalen probeerde te genezen door stukjes brein te verwijderen of de hersenhelften te scheiden.

Dat een mens met schulden anders denkt, bestrijdt intussen niemand. 'Maar de effecten zijn van een heel andere orde dan hier wordt beweerd', zegt Henckens. 'Niet iets dat je zomaar even op individueel niveau ziet op een hersenscan. Ik denk dat ze vooral een wetenschappelijke indruk willen maken. Want hun methode zelf - hak het probleem in stukjes, maak geen verwijten en wees niet belerend maar sta naast iemand - lijkt me gewoon common sense.'

Aan de VU richt hoogleraar translationele neurowetenschap Jeroen Geurts zich tot Jungmann en Wesdorp. 'Ik zou deze mensen weleens willen vragen: waarom vonden jullie het nodig om die hersenplaatjes erbij te doen? Je hebt een prima verhaal. Dat mensen met schulden niet meer helemaal rationeel denken, dat kan iedereen zich indenken. Maar haal je argumenten dan uit de psychologie, en niet uit de hersenwetenschap.'

Dit artikel kwam mede tot stand dankzij e-mailconversaties en achtergrondgesprekken met Greg Appelbaum (Duke University), Jos van der Geest (Erasmus MC), Julia Illes (Universiteit van British Columbia) en Rebecca Rhodes (Universiteit van Michigan).

Tekst gaat verder onder de foto.


De breinplaatjes die worden gebruikt door de GGD.

Puberbrein op drank

Hoe een eigenlijk misleidende hersenscan de wereld overging.

Wie schoolgaande kinderen heeft, krijgt vroeg of laat de hersenplaatjes te zien van een drinkende en een niet-drinkende puber, in veel regio's verstrekt door de GGD. De niet-drinker heeft een uitbundig gekleurd brein, bij de drinker brandt slechts nog een waakvlammetje. 'Bij de drinker gebeurt duidelijk minder in de hersenen', aldus het voorlichtingsmateriaal.

Dat is erg kort door de bocht. Wat we zien is hoeveel de hersenen van de twee tieners éxtra geactiveerd raakten nadat ze van een gemakkelijk geheugentaakje zijn overgeschakeld op een iets moeilijker taakje. De drinker in kwestie was bovendien een geval apart, een uitschieter die extreem slecht presteerde, vertelt hoogleraar psychiatrie Susan Tapert van de Universiteit van Californië in San Diego, die de studie onder 15 zwaar drinkende en 19 niet-drinkende scholieren in 2004 uitvoerde. In het onderzoek zelf, gepubliceerd in vakblad Alcoholism, staat het plaatje dan ook niet.

'Ik heb dit beeld destijds uitgezocht voor een presentatie aan een lekenpubliek', vertelt Tapert aan de telefoon. 'Ik wilde iets laten zien van het type activeringsverschillen dat we zoal vinden. Het leek me beter dat aan de hand van individuele voorbeelden te doen. Als ik begin over statistische groepsanalyses gaat men glazig kijken.' Een goede keus, bleek al snel. 'Na afloop vroeg iemand me of ze ons plaatje mochten gebruiken. En nu heeft het zich over de hele wereld verspreid.'

Zo ook naar Nederland, waar Cobi Izeboud van de GGD Noord- en Oost-Gelderland de plaatjes tien jaar geleden bij Tapert opvroeg. Destijds waren er grote zorgen over het drankgebruik onder kinderen, vertelt ze. 'We hadden te maken met kinderen die in groep 7 al dronken waren. Intussen werd er steeds meer gepubliceerd over de nadelige gevolgen voor het brein. Toen kwam ik dit beeld tegen. Zeer aansprekend.'

De scan is eigenlijk misleidend, zegt hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie Reinout Wiers (UvA). 'Een niet heel correcte illustratie. Je hebt immers geen voormeting gedaan voordat deze tiener ging drinken', zegt Wiers, die net als Tapert benadrukt dat er ook zónder kleurige hersenscans volop aanwijzingen zijn dat drinken het puberbrein subtiel kan beschadigen.

'Is wat je hier ziet nu wat er gebeurt met iedere drinker? Waarschijnlijk niet', zegt Tapert zelf. 'Dit plaatje...' Ze schiet onbedaarlijk in de lach: 'It kind of snowballed.'

Tekst gaat verder onder de foto.


Het hersenplaatje waar het verhaal mee begon: rechts het brein van een Roemeens weeskind.

Wat zien we wel?

Hoe de hersenplaatjes tot stand komen - en welke aannamen daarbij een rol spelen.

De kleurige hersenplaatjes die u vaak ziet in de bladen en bij presentaties komen doorgaans tot stand door de doorbloeding van het brein te meten, meestal terwijl de proefpersoon een bepaalde opdracht verricht.

Soms doet men dat aan de hand van de hoeveelheid zuurstof in het bloed ('functionele kernspinresonantie', ofwel fMRI); soms door te meten hoe een radioactieve stof zich verspreidt ('positron-emissietomografie', PET).

Daarna is het puzzelen, want de scans zijn niet meteen 'klaar'. Zo worden de scans van meerdere personen of van dezelfde persoon door de tijd heen met elkaar vergeleken, om achtergrondactiviteit weg te filteren. Een statistische exercitie, waarachter allerlei subtiele keuzen zitten voor drempelwaarden, contrasten of gewoon welke taak men de proefpersonen laat doen.

En er zijn nogal wat aannamen. Eén daarvan is dat gebieden die op de fMRI-scans een ongeveer gelijk signaal afgeven 'functioneel verbonden' zijn - ze zullen wel met elkaar samenwerken. 'Maar langzamerhand beginnen we aan die aanname wel een beetje te twijfelen', zegt Jeroen Geurts (VUmc), die onder meer de denkstappen achter het scanproces zelf bestudeert. Een gelijkenis hoeft immers niet meteen iets te betekenen.

Een andere aanname is dat actieve gebieden meer zuurstof gebruiken. Ook daarop valt nogal wat af te dingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden