HUH?!-BLOG

Huh?! - Mag u eigenlijk zeggen dat u ‘corona’ heeft?

Opmerkelijke inzichten uit de wetenschap, voor u bij elkaar geblogd door onze wetenschapsredacteuren. 

Beeld Foto Eva Fache / Illustratie Matteo Bal

Mag u eigenlijk zeggen dat u ‘corona’ heeft? (21 maart)

‘Nog steeds last van mijn keel’, appte een vriend. ‘Ik denk dat ik corona heb.’

Corona hebben, corona krijgen; eigenlijk is dat niet in de haak. Corona is immers slechts een voorvoegsel dat ‘kroon’ betekent en in die vorm de aanduiding is van een groep virussen – de coronavirussen.

Maar in het dagelijks spraakgebruik is ‘corona’ steeds vaker de naam van de ziekte die men krijgt na besmetting met het nieuwe coronavirus uit China. ‘In Rijnstate liggen nu tien patiënten van wie zeker is dat ze corona hebben’, schreef De Gelderlander. ‘Cabaretier Youp van ’t Hek ligt in het ziekenhuis met verschijnselen van corona’, meldde de Telegraaf.

Krijg nou de corona! Zes weken geleden maakte de Wereldgezondheidsorganisatie nog plechtig de officiële namen bekend van het virus en de bijbehorende aandoening. Maar het blijven kamergeleerden natuurlijk: de WHO dacht dat de mensheid wel in zijn nopjes zou zijn met ‘SARS-CoV-2’ (het virus) en ‘COVID-19’ (de ziekte).

Dit zijn catalogusnamen die het vast heel goed doen op congressen, niet iets wat je in de mond neemt als je met koorts in bed ligt en even wilt zeggen wat je mankeert.

‘Ik voel me niet zo lekker, zou ik soms, eh… dinges hebben?’

Covid-19, het is meer een nieuw merk tandpasta dan een ziekte.

Ik besloot toch eens te turven hoe de geschreven media daarmee omgaan. In een verloren uurtje telde ik hoe vaak Nederlandse kranten de nieuwe termen de afgelopen zes weken gebruikten. En u ziet: echt heel lekker sloeg ‘SARS-CoV-2’ niet aan (langs de verticale as het aantal artikelen per week waarin de term viel, langs de horizontale as de weken sinds de WHO de term introduceerde):

Er zit wat stijging in, maar dat is vooral omdat de kranten steeds meer over de coronapandemie – pardon, de sars-cov-2-pandemie – gingen schrijven. Anders wordt dat als je het aantal keren ‘sars-cov-2' vergelijkt met het aantal keren dat krantenartikelen het gewoon hadden over ‘het nieuwe coronavirus’. Ik druk het hier uit als percentages:

En de ziektenaam, ‘Covid-19’? Die leek in zijn tweede week zowaar even maatgevend te worden. Maar inmiddels legt ook Covid-19 het af tegen, inderdaad, corona.

Kortom: laat de WHO maar kletsen, voortaan krijgen we gewoon ‘corona’.

Of nou ja. Liefst blijven we gewoon gezond natuurlijk. (MK)

Biologen berekenen dat John Cleese in Monthy Pythons sketch Ministry of silly walks exact 6,7 keer zo raar loopt als een gewoon mens (20 maart)

Voor wie deze dagen weer eens goed wil lachen, is dit het ideale onderzoek. Eind februari becijferden biologen in het vakblad Gait & Posture hoe raar het loopje uit de wereldberoemde sketch Ministry of Silly Walks van Monthy Python precies is. Voor wie hem niet kent, kijk eerst even mee:

De sketch is blijkbaar al langer in zwang als trainingsmateriaal voor biologen die bestuderen hoe wezens zich op twee benen voortbewegen, zo tekent het Britse populairwetenschappelijk weekblad New Scientist op. De sketch laat immers zien hoe extreem je het kunt maken met twee slingerende benen, terwijl je tóch blijft voortbewegen.

Met het vijftigjarig bestaan van de sketch, besloten twee Britse biologen die de sketch al jaren in colleges lieten zien, om de boel eens wat exacter te maken. Daartoe keken ze vooral naar hoe het kniegewricht van acteur John Cleese bewoog. Overigens een uitdaging, omdat de resterende video’s niet bepaald HD waren, en losse ‘frames’ dus lastig te bestuderen waren. Desondanks konden ze herleiden dat de knie van Cleese maximaal hoeken van 110 graden maakte tijdens zijn gekke loopje, terwijl een ‘normaal’ mens tijdens het lopen nooit boven de 60 graden uitkomt. 

Uiteindelijk bleek Cleese in de sketch 6,7 keer zo raar te lopen als een gewoon mens. Voor de lol berekenden ze ook nog hoe maf het loopje van Mister Pudey was, die in de sketch nog te horen krijgt dat zijn loopje ‘niet bijzonder raar’ is. Dat klopt ook wel. Hij liep namelijk slecht 3,3 keer zo gek als gebruikelijk. Dat u het weet. (GvH)

Komt Trumps ‘Europese’ coronavirus eigenlijk wel uit Europa? (12 maart)

‘De EU weigerde actie te ondernemen en het verkeer uit China en andere hotspots aan banden te leggen. Het gevolg is dat een groot aantal nieuwe ziekteclusters in de Verenigde Staten is gezaaid door reizigers uit Europa.’

Trump zei het dus echt, als rechtvaardiging van het vliegverbod vanuit Europa. Dat de VS momenteel meer dan duizend patiënten heeft met coronaziekte, komt door besmette reizigers uit Europa. Die hebben het virus meegebracht naar Amerika.

Zou het? Gelukkig kunnen we dat nagaan. Tijdens zijn reis over de wereldbol verandert het virus namelijk voortdurend een klein beetje van genetische samenstelling. En op gespecialieerde websites voor genetici kun je die informatie uitpluizen.

Eens kijken. In de VS zijn momenteel zo’n vijf ‘broeinesten’ van corona: een in New York, een in de staat Washington, een in Californië, en nog twee kleinere, bij Chicago en in Texas. Volgens de virusstamboom is dat ergens half januari begonnen, toen iemand het virus vanuit China meenam en introduceerde in de omgeving van Seattle:

Daarna namen nog zeker tien reizigers het virus mee naar Amerika. Op 31 januari isoleerden wetenschappers het virus bijvoorbeeld in Wisconsin uit een doodzieke 52-jarige vrouw: het virus kwam recht uit Wuhan. In Californië waren er meerdere introducties vanuit China, in Washington nam iemand het virus mee vanuit Zuid-Korea, en in New York introduceerde iemand het virus vanuit Iran.

Maar geen enkele introductie uit Europa. Niks. Geen virusdeeltje van Europese bodem te bekennen. Op de verspreidingskaart van het virus zie je dat eigenlijk meteen:

Natuurlijk is het denkbaar dat de VS nog niet alle informatie openbaar heeft gemaakt. Donderdagavond zei het ‘Amerikaanse RIVM’ de CDC nog dat ‘gevallen in minstens dertig staten gelinkt zijn aan gevallen uit Europa'. Maar eerst zien, dan geloven. En in de genetische rugzak van het virus zijn tot dusver geen souvenirs uit Europa te vinden.

Hoe zei Trump dat ook alweer? ‘Om te voorkomen dat nieuwe gevallen onze kustlijn passeert, zullen we alle luchtverkeer van Europa naar de VS de komende dertig dagen opschorten.’

Iets zegt me dat de Amerikaanse uitbraak voorlopig nog niet ten einde is. (MK)

Reizigers met mondkapjes in Grand Central Terminal Terminal in New York.Beeld Getty Images

Klimaatsceptisch onderzoek onderuit: zon komt niet dichterbij (6 maart)

Met de plechtige verwijdering van een onderzoeksartikel heeft het wetenschappelijke vakblad Scientific Reports een einde gemaakt aan een van de vreemdste wetenschapsdiscussie van het afgelopen jaar, die ging over de vraag of de zon op ons af komt.

Volgens hoogleraar toegepaste wiskunde Valentina Zharkova van de Universiteit van Northumbria, bewierookt in klimaatsceptische kringen, is dat toch echt het geval. De zon beweegt immers rond het ‘barycentrum’ van het zonnestelsel, het denkbeeldige zwaartepunt van het zonnestelsel. En daarbij zou de zon nu en dan een slordige 3 miljoen kilometer dichterbij kruipen.

Aha, dus dáárom warmt de aarde op! Tot het jaar 2700 zal de zon dichterbij komen. En ‘de hete zon die op de aarde afkomt’ is natuurlijk veel belangrijker dan ‘de minieme hoeveelheid CO2 in de dampkring’, aldus Zharkova.

Maar 100 kilometer noordelijker, in Edinburgh, viel hoogleraar astrofysica Ken Rice van zijn stoel. Leuk dat de zon wat heen en weer gaat – maar invloed op de aardbaan heeft dat nauwelijks, dat is allang bekend. Voor de zekerheid berekende Rice de afstand van de aarde tot de zon (de zogeheten ‘astronomische eenheid’, AU) over de afgelopen duizend jaar. Dit is wat hij vond:

Daarop ontspon zich een discussie over de hemellichamen, die je eerder zou verwachten in de dagen van Galileo Galilei.

In een epische battle van honderden berichten lang slaan de geleerden elkaar om de oren met grafieken, formules en rekensommen, terwijl steeds meer natuurkundigen Rice bijvallen en Zharkova haar tegenstanders uitscheldt voor ‘gelovige’, ‘klimaatalarmist’ en ‘dictator’.

En nu dus de ingreep van het tijdschrift, dat inmiddels ook overtuigd blijkt dat de beweringen van Zharkova over de zonneafstand ‘inaccuraat’ zijn. ‘Dientengevolge heeft de redactie geen vertrouwen meer in de gepresenteerde conclusies’, schrijft het blad in een toelichting. Waarmee Zharkova’s zonneartikel officieel het stempel ‘RETRACTED’ krijgt, ‘ingetrokken’.

Het is niet voor het eerst dat Zharkova bakzeil haalt. In 2014 riep ze de hoon van sterrenkundigen over zich af met de prognose dat de aarde een kleine ijstijd in zou duikelen (in plaats daarvan volgden er vijf jaar waarin alle warmterecords werden verbroken). En in 2017 stelde ze opnieuw dat er een ijstijd nadert, nu in 2030, maar opnieuw tot afgrijzen van sterrenkundigen.

Zharkova zelf is het, hoe kan het anders, oneens met de retractie. ‘Deze intrekking bevestigt dat ons paper beslist zeer innovatief was. Het laat zien hoe bang de aanhangers van klimaatverandering zijn dat we andere mensen de waarheid zeggen over de zonnebeweging en haar effect op de aarde en andere planeten’, gaat ze tekeer in een reactie.

 Alsof ze maar wil zeggen: ‘En toch beweegt ze’. (MK)

Catastrofale kosmische knal slaat gat ter grootte van vijftienmaal de Melkweg (2 maart)

Oh, heelal. Je moet de boel ook altijd weer overdrijven, hè? In plaats van het een beetje beschaafd bij botsende hemellichamen of exploderende sterren te houden, schakelt onze kosmos zonder enige schaamte door naar de overtreffende trap. 

Astronomen maakten vorige week bekend dat ze de gevolgen hebben gevonden van de allergrootste, meest megalomane explosie die ooit is gezien. Een klapper zo groot dat je het bijna niet in woorden kunt vatten, ZELFS NIET ALS JE ER UITSLUITEND IN SCHREEUWERIGE HOOFDLETTERS OVER ZOU SCHRIJVEN. 

‘Je kunt dit een beetje vergelijken met de uitbarsting van vulkaan Mount Saint Helens in 1980, waarbij de top van de berg losscheurde’, zei hoofdonderzoeker Simona Giacintucci in een persverklaring. ‘Met als belangrijkste verschil dat je in de krater die deze ontploffing veroorzaakte vijftienmaal ons sterrenstelsel, de Melkweg, op een rijtje naast elkaar kunt leggen.’ 

Met andere woorden: als deze explosie in de buurt had plaatsgevonden, was niet alleen de aarde gesneuveld, maar ook alle sterren die we aan de nachtelijke hemel kunnen zien. 

Het Ophiuchus-cluster, de locatie waar de explosie plaats vond. Beeld Chandra/NASA/CXC/NRL/ESA/XMM-Newton/NCRA/TIFR/GMRT/2MASS/UMass/IPAC-Caltech/NSF

Wat na dat verre geweld resteert, is een bizarre, reusachtige, gapende leegte in het Ophiuchus-cluster. Die verzameling verre sterrenstelsels staat op een grove 390 miljoen lichtjaar van de aarde. In het gat gutst het van de straling: elektronen sjezen er met bijna de lichtsnelheid rond. 

De oorzaak is vermoedelijk een catastrofale uitbarsting van een superzwaar zwart gat. Zwarte gaten zuigen niet alleen rücksichtslos het materiaal in hun omgeving op, maar laten soms ook een ‘boer’ van galactisch formaat, een uitbarsting waarbij op hoog tempo allerlei deeltjes worden afgevuurd. In totaal kwam bij de explosie zelfs grofweg tien miljard keer zoveel energie vrij als onze zon gedurende zijn hele leven uitstoot, berekende het Britse weekblad New Scientist. Het is daarmee voorlopig de absolute recordhouder in de kosmos. (GvH)

Meer wetenschapsnieuwtjes lezen? Het Huh?!-blog van februari vindt u hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden