Huh?!-blog Wetenschap

Huh?! – Archeologen geven mummie stem terug, dit is wat ze hoorden

Opmerkelijke inzichten uit de wetenschap, voor u bij elkaar geblogd door onze wetenschapsredacteuren.

Beeld Eva Faché

Archeologen geven mummie stem terug, en dit is wat ze hoorden (24 januari)

Nesjamoen, klaar om te worden gescand. Beeld Leeds Museum and Galleries

In een wonderlijke combinatie van wetenschap en publieksdemonstratie hebben wetenschappers de stem van een Egyptische hogepriester weer laten klinken, door zijn strottenhoofd te scannen en na te bouwen als 3D-print. Het resultaat klinkt een beetje... nou ja, als een schaap:

Volgens de Britse onderzoeksleider Joann Fletcher stond nota bene op de sarcofaag van de 3.000 jaar oude dode dat hij ooit zijn stem weer zou laten klinken. De overledene, Nesjamoen, was bij leven priester in Thebe, iemand wiens werk het was om zich te bekommeren om het hiernamaals.

Uiteraard zal de priester in werkelijkheid anders hebben geklonken: hoe een stem klinkt, wordt immers net zo goed bepaald door de keel- en mondholte.

En dat de stem nogal ongearticuleerd klinkt? ‘Hadden ze die windsels rond zijn mond maar moeten weghalen’, merkte een collega ter redactie op.

Ontdekt: vier wandelende haaien (21 januari)

Wat loopt daar nu over de zeebodem? Het is, jawel, een wandelende haai. Australische biologen ontdekten vier nieuwe subsoorten van de dieren, schrijven ze in een vakblad: het totaal aantal bekende soorten wandelhaaien komt daarmee op negen.

De dieren, stuk voor stuk overigens kleine, schuchtere haaitjes, hebben hun unieke aanpassing opgedaan om op plekjes te komen waar andere roofvissen niet goed kunnen komen, aldus de biologen.

En kijk niet raar op als je er eentje een strandwandeling ziet maken. Bij eb gebruiken de dieren hun gespierde vinnen soms ook om van poel naar poel te ‘wandelen’, denken de onderzoekers.

Hoe je nep-whisky kunt opsporen met atoombommen (21 januari)

Wil je echt veel geld verdienen? Verkoop je jonge whisky dan als een superoude, exclusieve drank. Een flesje uit 1926 kan met een beetje geluk bijvoorbeeld al snel meer dan een miljoen opleveren. Rijke grond voor alcoholische valsmunterij, dus. 

Maar dat is buiten de natuurwetenschap gerekend. Britse chemici beschreven vorige week in het vakblad Radiocarbon hoe je nep-whisky kunt opsporen met behulp van atoombommen. Nee, echt. 

Toen grootmachten als de Verenigde Staten en Rusland halverwege vorige eeuw atoomtesten uitvoerden, knalden ze daarmee ook grote hoeveelheden van het isotoop koolstof-14 de atmosfeer in. Doordat koolstof-14 op een vast tempo verandert in stikstof-14, kun je aan de hoeveelheid die je terugvindt in de gerst goed bepalen hoe oud de whisky is. Op die manier spoorden de Britse chemici onder meer een whisky op die volgens de eigenaars in 1863 was gedestilleerd, maar in werkelijkheid ergens tussen 2007 en 2014 was gemaakt. Een bescheiden verschil van 150 jaar en – vermoedelijk – heel veel euro's. (GvH)

Bizarre waarneming: wolf apporteert balletje (16 januari)

Flea, een wolvenwelpje dat de bal *niet* apporteerde. Beeld Christina Hansen Wheat

Nee: dit hoort een wolf niet te doen.

Maar dit wolvenwelpje deed het toch, volslagen onverwacht, tijdens een standaardproefje aan de Universiteit van Stockholm, eigenlijk gewoon bedoeld om te testen of het welpje er acht op slaat als er een bal langs vliegt.

Kijk maar:

Dat betekent dat sociaal gedrag dieper in de wolvenziel zit dan gedacht, noteert Hansen Wheat vandaag plechtig in een vakblad.

En zeg nou zelf: uw kat moet ik het nog zien doen. Hoewel:

(MK)

Astronomen ontdekken mysterieuze ‘ruimteklodders’ rond het zwarte gat in de Melkweg (16 januari)

Is het een ster? Is het een stofwolk? Eh… geen idee. Astronomen hebben rond het superzware zwarte gat in het centrum van de Melkweg een aantal bizarre voorwerpen ontdekt.

De banen van de mysterieuze voorwerpen rond zwart gat Sagittarius A*. Beeld ANNA CIURLO, TUAN DO/UCLA GALACTIC CENTER GROUP

Van een afstandje zien ze eruit als gigantische wolken stof en gas. En dan bedoelen we ook echt gigántisch: de voorwerpen zijn zo’n 15 miljard kilometer breed – grofweg honderdmaal de afstand tussen de aarde en de zon. Toch kunnen het geen stofwolken zijn, beredeneren astronomen. Als dat het geval zou zijn, zouden ze namelijk al lang en breed opgeslurpt zijn door het zwarte gat. Ze gedragen zich eerder als sterren, die trouw rond het gat blijven cirkelen. Maar sterren van 15 miljard kilometer bestaan niet. Wat het dan wel zijn, weet niemand.

De eerste twee maffe ruimteklodders – codenaam ‘G1’ en G2’ – werden al een jaar of tien geleden ontdekt, maar nu hebben astronomen er nog vier gezien (‘G3' tot en met ‘G6'), zo schreven zij woensdag in vakblad Nature

Voor wie het zich afvroeg: nee, het zijn geen aliens, zegt co-auteur Anna Ciurlo (University of California) tegen het Engelse weekblad New Scientist. ‘Het is een reusachtig, ingewikkeld, pluizig ding, maar ik zie niet hoe dat iets te maken kan hebben met aliens’, zegt zij. ‘Als ik een alien was, zou ik sowieso niet graag zo dicht bij een zwart gat zitten.’ Waarvan akte. (GvH)

Neanderthaler kon zwemmen (of niet natuurlijk) - (15 januari)

Voordeel van dit blog: u leest hier soms ook over onderzoeken die de krant niet haalden. Omdat ze de toets der kritiek niet konden doorstaan, bijvoorbeeld.

Zoals de wonderlijke Italiaanse ontdekking van zeeschelpen uit de Neanderthalertijd die zo mooi schoon zijn dat men ze volgens de Italianen moet hebben opgedoken vanaf de zeebodem. Opgepikt door dezedezedezedeze en deze krant. De stoere holbewoner de Neanderthaler die baantjes trekt in zee: een heerlijk idee toch?

Totdat we ons oor te luisteren legden bij andere onderzoekers. Anoniem (want men wil geen ruzie) wilden die wel kwijt: flauwekul, ‘vergezocht’, we geloven er niks van. Schone zeeschelpen kun je immers ook gewoon op het strand vinden.

Sterker nog: een eerdere analyse van dezelfde schelpen kwam erop uit dat men ze gewoon opraapte van het strand.

Gevraagd om een reactie, bleef het stil bij het Italiaanse team. Als men een Neanderthaler aantreft met zwemvliezen aan, laten we het u weten. (MK)

Zoek de verschillen: gave schelpjes (van de zeebodem?) en meer verweerde schelpjes. Beeld Plos

Oudste ‘spul’ op aarde ontdekt: meteoriet bevat 7 miljard jaar oud sterrenstof (14 januari)

Korrel ouder dan de zon Beeld Janaína N. Ávila

In het binnenste van een meteoriet die vijftig jaar terug neerplofte in Australië, hebben onderzoekers materiaal gevonden dat nog ouder is dan onze zon – die zelf met zijn 4,6 miljard jaar ook al bepaald niet jong meer is. 

Het materiaal ontstond zo’n vijf tot zeven miljard jaar geleden en is daarmee volgens de onderzoekers het oudst bekende spul dat ooit op aarde is ontdekt. Maar hoe komen deze ‘pre-solaire korrels’, zoals wetenschappers ze noemen, nu op onze veel jongere planeet terecht? 

Het antwoord schuilt in de levenscycli van sterren, grote brandende bollen zoals onze zon. Die ontstaan uit stof en gas dat door de ruimte dwarrelt. Datzelfde spul stoten ze miljoenen tot miljarden jaren later weer de omgeving in wanneer ze sterven. Daar buitelt de hele boel – samen met de zwaardere stoffen die een ster door fusie maakt – doelloos door de ruimte, totdat een deel terecht komt in nieuwe sterren, planeten, manen. En in restgesteente dat op een dag met het nodige geweld op de aarde ploft. 

Dat pre-solaire materiaal is bovendien een soort tijdscapsule. Zo konden wetenschappers eruit afleiden dat in onze hoek van het heelal zo’n 7 miljard jaar terug bovengemiddeld veel sterren ontstonden – een soort kosmische babyboom, dus. Geen slechte opbrengst voor een paar ordinaire korrels uit het binnenste van een stuk Australisch steen. (GvH)

Waarom atheïsten vaker een kat hebben (10 januari)

Wie heeft God nog nodig als je een kat hebt? Katten dwingen immers tot aanbidding, eisen offergaven en lijken je altijd te beoordelen – net als ieder ander opperwezen.

Vandaar dat atheïsten gemiddeld vaker een kat hebben dan kerkgangers, aldus de Amerikaanse godsdienstsocioloog Michael Perry in vakblad Journal for the Scientific Study of Religion. Na analyse van 2.000 vragenlijsten ontdekte hij dat kerkgangers gemiddeld 1,4 katten hebben, en de goddelozen gemiddeld twee.

Waarna de nieuwswebsites die erover schrijven steevast met een beschouwing komen over de ‘goddelijke eigenschappen’ van de kat. Denk aan Bastet, de heilige kat van de Egyptenaren!

Dat er misschien ook andere, aardsere verklaringen zijn, daarover horen we de berichten wat minder. Zo hebben atheïsten gemiddeld een wat hoger inkomen, wonen ze vaker alleen, hebben ze minder kinderen en meer vrije tijd – allemaal factoren die het kattenbezit ten goede kunnen komen. (MK)

Sammie en Louis, de (zeer aanbeden) katten van de auteur. Beeld Maarten Keulemans

Zeekat met 3D-bril op bewijst: zeekatten kijken net zoals wij (9 januari)

En dan was er nog de bioloog die een strook klittenband op het voorhoofd van 14 zeekatten lijmde en er een 3D-brilletje aan vastmaakte, om te onderzoeken of de dieren driedimensionaal zicht hebben.

En jawel, dat hebben ze, schrijft de Amerikaanse bioloog Mark Wardill van de Universiteit van Minnesota na maanden pielen met zijn slakken. De dieren slagen erin om geprojecteerde 3D-garnaaltjes accuraat te vangen. Kijk maar:

Video: Science Advances

Kennelijk combineren de dieren, net als wij, informatie van beide ogen. Knap, want de zeekatten hebben onafhankelijk bewegende ogen, die normaal gesproken aan weerszijden van hun kop zitten. Zo hebben ze rondom zicht, en maar een klein beetje overlap voor stereozicht. 

En het klittenband? Dat is zodat Wardill de bril snel kon bevestigen. Ziehier hoe een nietsvermoedende zeekat de procedure ondergaat:

Video: Science Advances (MK)

Deze ster verandert rond 2083 plotsklaps tot de helderste aan de hemel - 8 januari 2020

Computertekening van de huidige toestand bij V Sagittae Beeld Louisiana State University

Zet het maar alvast in uw agenda. Of wellicht die van uw kinderen. Amerikaanse astronomen hebben berekend dat de verre ster V Sagittae er rond 2083 (en sowieso ergens tussen 2067 en 2099) op spectaculaire wijze de brui aan zal geven. Het resultaat: een opvallend heldere ster, feller dan alle andere exemplaren aan de nachtelijke hemel, zo stelden zij deze week op een bijeenkomst van de American Astronomical Society in Hawaï.

V Sagittae zit gevangen in een dodelijke kosmische dans met een zogeheten witte dwerg, het opgebrande restant van een voormalige ster. Stukje bij beetje trekt deze dwerg met zijn zwaartekracht materiaal van de grote, nog levende ster af. Daar wordt dat spul steeds heter en gaat licht geven. Aan de hemel wordt de ster daardoor steeds een beetje helderder.

De astronomen bestudeerden foto’s van V Sagittae die sinds 1890 zijn genomen en trokken de helderheidstrend door naar zijn catastrofale en onontkoombare slot: het moment dat in één klap al het materiaal van de ster op de dwerg dondert en V Sagittae vanaf de aarde even het helderste puntje aan de hemel is. Kijken dus, over grofweg 63 jaar. (GvH)

Wat klopt hier niet? - 5 januari 2020

Van het ene moment op het andere stond Europa in vuur en vlam, afgelopen jaarwisseling om middernacht. Of nou ja, vuur en vlam: op de visualisatie hieronder, afkomstig van databedrijf Scapeler, ziet hoe de hoeveelheid fijnstof bij het knallen der kurken overal in Europa omhoog schoot door vuurwerk. Alleen: wat klopt hier niet?

We hebben het niet over Vlaanderen, waar dit jaar een vuurwerkverbod gold en het dus rustig bleef. Het raadsel zit hem in het Verenigd Koninkrijk. Waren ze daar soms vergeten dat het er een uur eerder is?

De oplossing zit in de manier van weergeven. Omdat de data als het ware zijn bijgesmeerd (‘geïnterpoleerd’) reageert het Verenigd Koninkrijk op de extreme waarden in Nederland, aldus Scapeler. In werkelijkheid sloeg het fijnstof in het Verenigd Koninkrijk een uurtje later gewoon alsnog uit. Let op Londen en Manchester:

En Ierland? Dat komt weer doordat er in Cork maar één meetsensor staat, weet de Vlaamse blogger en ambtenaar Frans Fierens. ‘De invloed van die ene sensor wordt flink uitvergroot.’

We wensen u een stofloze jaren twintig. (MK)

Blij met een dode hond - 2 januari 2020

Beeld S. Fedorov, Centre for Palaeogenetics

Alsof hij zo kan ontwaken, zo ligt deze pup die vorig jaar werd aangetroffen bij de Indigirka-rivier in Noordoost-Siberië. Maar dood is hij wel degelijk: wetenschappers haalden hem tevoorschijn uit stijfbevroren permafrost van 18 duizend jaar oud.

Een hond? Misschien. Paleontologen nemen aan dat de hond mogelijk al zo'n 40 duizend jaar geleden afsplitste van de wolf. Rond de 32 duizend jaar geleden bestonden er in elk geval al wolven met zachte, hondachtige trekken die mogelijk duiden op domesticatie.

Wie weet is deze ijstijdpup wel zo’n tussenvorm, opperen de Zweden die het dier onderzochten, aan het Centrum voor Paleogenetica in Stockholm. Het dna van het dier leverde tot dusver in elk geval geen bruikbare aanwijzingen op over de herkomst. Nader onderzoek is nodig, zoals men dan zegt in de wetenschap.

Vergapen we ons nog even aan de haast griezelig gave staat waarin het prehistorische dier verkeert:

Beeld S. Fedorov, Centre for Palaeogenetics

(MK)

Nesjamoen, klaar om te worden gescand. Beeld Leeds Museum and Galleries
Nesjamoen, klaar om te worden gescand. Beeld Leeds Museum and Galleries
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden