Nieuws Geloof bij oorlog

Hoogleraar aan Harvard: ‘Oorlog maakt mensen religieuzer’

Gewelddadige conflicten kunnen de betrokkenheid bij religieuze groepen en deelname aan religieuze rituelen vergroten, schrijft een team van wetenschappers in Nature Human Behaviour.

Ceremonie in Kampala, Oeganda, waarbij de voorganger de paspoorten van Pinkstergemeenteleden zegent. Daardoor zouden ze gemakkelijker visa voor de westerse wereld kunnen krijgen. Beeld AFP

Dat religie kan inspireren tot oorlog heeft de geschiedenis meer dan eens bewezen. Denk aan de kruistochten, denk aan Islamitische Staat. Maar hoe zit het met het tegenovergestelde? Kan oorlog religieuze gevoelens aanwakkeren? Een team wetenschappers dat hier onderzoek naar deed beantwoordt de vraag bevestigend. 

Tot nu toe is vooral onderzoek gedaan naar de weg die van religieuze overtuigingen via groepsvorming en sociale solidariteit kan voeren naar conflicten. Samen met enkele collega’s onderzocht de Amerikaanse antropoloog Joseph Henrich, hoogleraar aan de Harvard-universiteit, het omgekeerde: religiositeit na het ervaren van oorlogsgeweld.

Henrich gaat uit van het idee dat mensen die blootstaan aan externe dreiging en direct geweld geneigd zijn zich strikter te houden aan sociale en daarmee ook aan religieuze normen. Bovendien zouden rituelen en religieuze overtuiging mensen kunnen helpen traumatische ervaringen te verwerken. Religieuze rituelen zouden bijdragen aan het verminderen van angst en stress.

'Kale’ data

Om deze hypothesen te toetsen analyseerden de onderzoekers de gegevens van 1700 personen in drie landen die een gewelddadig conflict achter de rug hebben: Oeganda, Sierra Leone en Tadzjikistan. Ze vergeleken de religiositeit van personen die ernstige vormen van geweld, zoals de dood, verwonding of ontvoering van een of meer familieleden, hadden meegemaakt, met die van mensen die dit soort ervaringen niet hadden. Daaruit kwam naar voren dat personen met pijnlijke oorlogservaringen vaker toenadering zoeken tot religieuze groepen en vaker deelnemen aan religieuze rituelen. Dat geldt zowel voor christenen als voor moslims.

In Oeganda, dat dertig jaar heeft geleden onder de gruweldaden van het Verzetsleger van de Heer van de beruchte krijgsheer Joseph Kony, bleek de kans dat iemand behoorde tot een religieuze groep met 14 procentpunten toe te nemen als hij of zij direct te maken had gehad met oorlogsgeweld. Alle individuen in de onderzochte groep waren christelijk. In Sierra Leone, waar ruim tien jaar een burgeroorlog heeft gewoed, waren het 12 procentpunten. Hier gaat het om moslims en christenen. In het overwegend islamitische Tadzjikistan, dat in de jaren negentig een burgeroorlog meemaakte, lag de kans op deelname aan religieuze groeperingen 41 procentpunten hoger bij personen die in hun directe omgeving geweld hadden ervaren.

Lucien van Liere, universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en onderzoeker van religieus geweld, noemt de empirische data van Henrich en de zijnen ‘een beetje kaal’. ‘Het is van belang om te analyseren of religieuze leiders een rol spelen bij intensivering van een conflict of bij de-escalatie. Dit kan van belang zijn om het empirisch materiaal en de schommelingen daarin per regio te begrijpen. Nu lijkt het alsof het omgaan met trauma, sterfelijkheid en onzekerheid de redenen zijn waarom mensen religieuzer zouden worden. Alsof het behoren tot een religieuze groep een individuele keuze zou zijn waarop de omgeving van familie en kennissen geen vat zou hebben. Dit is een zwakte in het onderzoek.’

Dat neemt niet weg dat Van Liere wijst op de relevantie van het onderzoek voor westerse overheden die worstelen met radicalisering. ‘Intense beelden van oorlog en geweld, waarmee sommigen zich voeden, concrete verhalen van ‘omgekomen broeders’ en onderdrukten, ervaringen met uitsluiting – reëel of ingebeeld – kunnen de verbindingen met de groep verstevigen, wanneer deze groep onderdeel is van het conflict’, aldus Van Liere.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden