nieuws onderzoek fossielen

Homo erectus stapte nog lang rond op Java

Nog tot zo’n 100 duizend jaar geleden leefden er oermensen van de soort Homo erectus op Java. Het is zelfs denkbaar dat van de ‘rechtopgaande mens’ dna terug te vinden is bij de huidige inwoners van Indonesië.

Reconstructie van Homo erectus in Naturalis. Beeld Raymond Rutting

Dat blijkt uit nieuw onderzoek van fossielen die begin vorige eeuw onder Nederlandse leiding op Java werden opgegraven bij de Solo, een kronkelige rivier in midden-Java. Het was altijd onduidelijk hoe oud de menselijke resten – twaalf gedeeltelijke schedels en enkele botten – precies zijn.

Met een reeks moderne dateringsmethoden brengen Indonesische en Australische onderzoekers daarin nu verandering. De fossiele mensen moeten op Java hebben geleefd tot ergens tussen de 108- en de 117 duizend jaar geleden, noteren ze in vakblad Nature, ver in de blessuretijd van de soort.

Homo erectus was een menselijke voorouder die zich vanaf ongeveer 2 miljoen jaar geleden over de wereldbol verspreidde. De Nederlandse arts Eugène Dubois vond met zijn graafteam in 1891 voor het eerst botten van de soort terugvond op Java. Deze maakten de Homo erectus wereldberoemd, als overgangsvorm tussen aap en mens.

Javamens

Bij een vervolgexpeditie, in de jaren dertig van de vorige eeuw, vond een ander Nederlands team verderop langs de Solo nog meer botten van de ‘Javamens’, zoals men de soort destijds noemde. De botten waren iets moderner, met wat rondere schedels en meer herseninhoud.

Het lijkt er nu op dat die tweede vindplaats meteen het eindstation was voor Homo erectus op Java, rapporteert de groep, onder leiding van Russell Ciochon van het Natuurhistorisch Museum in Iowa, nu in Nature. Korte tijd later werd het klimaat op Java natter en warmer, en raakte het halfopen landschap overwoekerd met regenwoud. Ook Homo erectus verdween in die dagen van het toneel.

‘Zo’n correlatie wil nog niet zeggen dat het veranderende klimaat deze soort de das omdeed’, reageert José Joordens (Naturalis en de Universiteit van Maastricht) desgevraagd. ‘Maar een plausibele hypothese is het wel.’ Niet veel later verscheen de moderne mens ten tonele, de soort waartoe alle hedendaagse mensen behoren.

Kinderen verwekt

Het is zelfs denkbaar dat onze (moderne) voorouders Homo erectus nog hebben ontmoet en zelfs kinderen met hem hebben verwekt: in het dna van moderne Indonesiërs zit wat dna dat experts niet goed kunnen thuisbrengen. ‘Zo’n scenario is niet ondenkbaar’, zegt Joordens. ‘Er lijkt sprake te zijn geweest van een nog onbekende menssoort. En Homo erectus is hier de meest voor de hand liggende kandidaat.’

Wetenschappers wisten al langer dat Homo erectus zeer lang op Java moet hebben rondgelopen. Maar tot wanneer precies, was onbekend. ‘De schattingen liepen uiteen van 500 duizend jaar tot 50 duizend jaar geleden’, zegt Joordens.

Uit de kast

Probleem is dat de mensenfossielen lagen in een door overstromingen en vulkaanuitbarstingen omgewoeld stuk rivierbedding, waardoor bodemlagen van verschillende leeftijden niet meer goed uit elkaar zijn te houden. Ciochons team loste dat op door een reeks geavanceerde dateringstechnieken uit de kast te trekken: van het tellen van uit elkaar vallende beetjes radioactief argon, tot ‘luminescentiedatering’, een techniek waarbij men onderzoekt wanneer bepaalde moleculen in een bodemmonster voor het laatst zonlicht hebben gezien.

‘Het is een relatief klein puzzelstukje’, erkent Joordens. ‘Maar wel een stukje dat we hard nodig hebben om de bewoningsgeschiedenis van dit deel van Azië beter te begrijpen. En dit team laat zien dat je zelfs een archeologische opgraving van haast een eeuw geleden nog altijd kunt dateren.’

Onderzoeksleider Ciochon met een afgietsel van een Homo erectus-schedel. Beeld Tim Schoon

MEER OVER HOMO ERECTUS

‘Mysterieus dwergvolk leefde naast vroege Chinezen’

Na de ontdekking van een prehistorische ‘hobbit’ op Flores, zeggen wetenschappers nu aanwijzingen te hebben dat de moderne mens tot relatief kort geleden in Azië zij aan zij leefde met een geheimzinnig oervolk van primitieve dwergen.

Oudste inscriptie bewijst: ook Homo erectus dacht abstract

Niet 75 duizend jaar geleden gingen we tekenen, maar 500 duizend jaar geleden. Dat blijkt uit de ontdekking, door Nederlandse onderzoekers, van een mossel uit Indonesië met een zorgvuldig gemaakt krassenpatroon erop: de oudste gravering ooit ontdekt.

De beschaving begon niet in Europa

Zo'n gevoelige klap heeft de menselijke soort lang niet gehad. Zelfs de fijne kunsten vinden hun oorsprong buiten Europa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden