Hoe zwarte gaten de evolutie van sterrenstelsels beïnvloeden

Onderzoekers van het Nederlandse ruimteonderzoeksinstituut SRON, onder leiding van promovenda Laura di Gesu, hebben voor het eerst aanwijzingen gevonden dat de superzware zwarte gaten in sterrenstelsels een 'wind' veroorzaken die tot ver in hun moederstelsel reikt.

Artist's impression van de 'donut' van gas en stof rond het centrale superzware zwarte gat van een actief sterrenstelsel. Beeld SRON

De ontdekking van deze uitstromende gaswolk, dichtbij de rand van het stelsel, kan bijdragen aan de oplossing van een oud vraagstuk. Hoe kan zo'n 'klein' zwart gat in het centrum zo veel invloed uitoefenen op het enorm uitgestrekte stelsel eromheen?

Elk sterrenstelsel heeft een zwart gat van miljarden zonsmassa's in zijn centrum. Zo'n zwart gat straalt zelf geen licht uit, maar de materie in de omgeving ervan wél - enorme hoeveelheden zelfs. Deze straling ioniseert de omringende gaswolken, wat de transparantie van het gas op specifieke golflengten vermindert. Dat maakt dit gaswolk detecteerbaar op bijvoorbeeld röntgengolflengten.

Overblijfsel van een krachtige wind
Bij recent onderzoek met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton en de Hubble-ruimtetelescoop is nu een gaswolk ontdekt die zich van het centrum van het ruim één lichtjaar verre sterrenstelsel 1H0419-577 verwijdert. De uitstroom van het gas is zwak, maar omdat hij zich op zo'n grote afstand van het centrale zwarte gat bevindt, zou het kunnen gaan om het overblijfsel van een 'wind' die vroeger veel krachtiger was.

De ontdekking van de gaswolk biedt ook een verklaring voor het merkwaardige feit dat het licht uit de omgeving van het zwarte gat in 1H0419-577 voortdurend 'aan' en 'uit' gaat. De gegevens van XMM-Newton en Hubble laten zien dat het licht niet echt uit gaat, maar dat er af en toe een gaswolk voor het zwarte gat langs schuift. Deze uitleg suggereert dat we vanaf de aarde precies over de rand van de 'donut' van gas en stof die het zwarte gat omringt naar het centrum kijken.

De onderzoeksresultaten hebben tot twee publicaties geleid in het Europese tijdschrift Astronomy & Astrophysics.

www.allesoversterrenkunde.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.