Hoe wetenschappers op zoek gaan naar de continenten onder water

Op de bodem van de oceanen liggen nog onontdekte continenten. Aardwetenschappers gaan er als moderne ontdekkingreizigers naar op zoek.

Het bewezen microcontinent Zeelandia bij Nieuw-ZeelandBeeld reuters

In 2013 voeren enkele Japanse en Braziliaanse aardwetenschappers in hun onderzeeboot over de bodem van de Zuid-Atlantische Oceaan, toen ze plotseling iets vreemds zagen. Hoge kliffen, diepe kloven, zandstranden... lag er hier, op een diepte van 2.500 meter, zo'n 1.500 kilometer uit de kust van Brazilië, een eiland onder water?

De vondst van enorme brokken graniet leek dat idee te ondersteunen, omdat graniet alleen voorkomt op continenten. 'Atlantis van Brazilië ontdekt!', schreven de media - maar in de vakbladen bleef het opvallend stil. Dat het inderdaad een stuk continent betrof, is dan ook nog altijd niet bewezen, zegt John O'Connor, geochemicus aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Daar hoopt hij zelf verandering in te brengen. Volgend jaar gaat O'Connor met een team van Duitse en Braziliaanse geologen naar de Zuid-Atlantische Oceaan, om het vermeende continent nader te onderzoeken. Ook opwellend materiaal uit de diepe aarde veroorzaakt bergen op de zeebodem, weet O'Connor. 'En graniet kan ook op andere manieren in de oceaan terechtkomen. Meeliftend op een gletsjer bijvoorbeeld.'

Toch is de kans groot dat het om een verzonken eiland gaat, denkt Jan Wijbrans, aardwetenschapper aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Leiden - al was het maar omdat stukken continent onder water redelijk veel voorkomen. Zo kwam een team geologen een paar weken geleden nog met bewijs voor een verzonken microcontinent voor de kust van Madagaskar, recht onder het vulkaaneiland Mauritius. 'We vermoeden dat deze vondst maar één van de restjes is van een groter continent, dat we Mauritia genoemd hebben', zegt Lewis Ashwal, aardwetenschapper bij de Universiteit van de Witwatersrand in Johannesburg en een van de ontdekkers van dit onderwatercontinent. Als dat klopt liggen er dus meer van deze mini-continentjes in de Indische Oceaan.

Tekst gaat verder onder de infographic.

Wat is een continent?

Welke delen van het aardoppervlak zijn continenten? Voor een geoloog hangt dat af van de samenstelling van de aardkorst ter plekke. Continenten hebben een dikke korst (gemiddeld zo'n 35 kilometer) van relatief licht gesteente, zoals graniet. Oceanische korst bestaat vooral uit basalt, en is dunner en zwaarder. Hoewel de meeste continenten in elk geval deels boven zeeniveau uitsteken, hoeft dit dus niet - net zoals niet alles dat boven het water uitsteekt continent is. Eilanden als IJsland, Hawaii en de Caribische eilanden zijn geen stukjes continent, maar vulkanen op de oceaanbodem die boven het water uitkomen.

Beeld Izaak Besuijen

'En daar niet alleen', zegt Wijbrans. Eigenlijk zijn het scherven, legt hij uit. Flarden continent, die zijn losgeraakt toen de tektonische krachten het oercontinent waar ze vroeger bij hoorden uiteenscheurden. Mauritia ontstond bij het opbreken van Gondwana zo'n 85 miljoen jaar geleden, in het tijdperk van de dinosauriërs. Het hete gesteente dat hierbij door de scheuren in de aardkorst omhoog kwam, vormt nu de bodem van de oceaan, met hier en daar dus nog een restje van het voormalige continent. 'Sommige continentscherven zijn bedekt met lava, zandbanken of koraalriffen', zegt Ashwal, 'maar ze zijn nog aardig intact.' Waarschijnlijk kun je er zelfs fossielen vinden, voegt Wijbrans er aan toe. 'Als je het continent tenminste zou kunnen bereiken.'

Moest je in de tijd van Columbus vooral avonturier zijn om ontdekkingsreiziger te worden, voor O'Connor is enige aanleg voor detective belangrijker. In het kraaiennest staan wachten tot er land in zicht komt is geen optie meer - tenzij er nog stukken continent boven water uitsteken, zoals bij Zealandia. Nieuw-Zeeland en Nieuw-Caledonië zijn de topjes van dit onderwatergebied ter grootte van West-Europa. Een team van voornamelijk Nieuw-Zeelandse geologen verklaarde het onlangs nog tot 's werelds achtste continent.

Bewezen onderzeese microcontinenten

Naam (Locatie)
- Gulden Draak & Batavia (ten westen van Australië)
- Jan Mayen (bij IJsland)
- Oost-Tasman (ten zuidoosten van Tasmanië)
- Zuid-Orkney (tussen Zuid-Amerika en Antarctica)
- Mauritia (ten oosten van Madagaskar)
- Zeelandia (Nieuw-Zeeland)

Afwijkingen in het zwaartekrachtsveld

Meestal moeten aardwetenschappers op zoek naar sporen die de verzonken stukken land verraden, zoals afwijkingen in het zwaartekrachtsveld. De zeilboten van weleer hebben plaats gemaakt voor hypermoderne onderzoeksschepen. O'Connor en zijn collega's zullen inschepen op de RV Maria S. Merian en het verborgen eiland in kaart brengen met behulp van seismiek, de techniek die meet hoe lang een trilling erover doet om tegen een aardlaag te botsen en weer terug te reizen. Ook gaan ze gesteente omhoog halen en analyseren, om met zekerheid vast te stellen of het om een continent gaat - en zo ja, of dat ooit aan Brazilië vastzat.

'Het doorslaggevende bewijs voor de continentscherf onder Mauritius bestond uit zirkoonkorrels', vertelt Ashwal. 'We vonden deze in de gestolde lava die zich door de aardkorst onder het eiland omhoog had gebaand.' Zirkoon komt alleen voor in continentale korst. Bovendien wezen dateringen uit dat de korrels 2,5- tot 3 miljard jaar oud waren, veel ouder dan de oceaanbodem bij Madagaskar.

'Er waren al aanwijzingen voor het bestaan van Mauritia', zegt O'Connor, 'maar dit was de zogeheten smoking gun'.

Als er bij Brazilië daadwerkelijk een continent ligt, dan moeten de expeditieleden eerst een nieuwe naam verzinnen. De onderzoekers van 2013 doopten het 'het Atlantis van Brazilië', maar dat zegt meer over hun gevoel voor publiciteit dan over de plaatsnipper zelf. De mythische stad Atlantis uit de verhalen van Plato verdween pas 12 duizend jaar geleden in zee, terwijl het vermeende continent ruim honderd miljoen jaar geleden tijdens het opbreken van Afrika en Amerika moet zijn losgeraakt en gezonken.

'Rio Grandia' zou beter zijn, zegt O'Connor. De verhoging in de oceaanbodem waar het continent zich zou bevinden, heet de Rio Grande Rise.

En dan? Een kolonie stichten op het onderzeese continent zal niet gaan, het land ontginnen of leegplunderen ook niet. De belangrijkste drijfveer voor de zoektocht is nieuwsgierigheid, zegt O'Connor. De microcontinenten helpen wetenschappers bij het reconstrueren van de vroegere aarde, voegt Ashwal toe. 'Het zijn de missende puzzelstukjes van de plaattektoniek.'

Wannabee-ontdekkingsreizigers die het niet zo op water hebben, kunnen altijd nog in de bergen gaan zoeken. Regelmatig raken er stukken micro-continent verdwaald in de kreukelzone die ontstaat als aardschollen naar elkaar toe bewegen en in slow-motion op elkaar botsen. Zo ligt in de Alpen het Briançonnais microcontinent, en in het Himalayagebergte het microcontinent Cimmeria.

Toch bieden de ontdekkingen ook praktische voordelen. 'Als je een goudmijn hebt op Madagaskar en er nóg een wil vinden, dan moet je weten welk stuk land er aan Madagaskar vastzat toen het goud zich daar ophoopte', geeft Ashwal als voorbeeld. Dan kom je uit in India - tenzij je weet dat Mauritia er destijds nog tussen lag.

Uiteindelijk kunnen de diepzee-eilanden ook politieke betekenis krijgen, denkt O'Connor - want wie een nieuw onderzees eiland tot zijn grondgebied kan rekenen, kan wellicht ook aanspraak maken op een extra stuk zee. O'Connor: 'Brazilië staat te popelen om Rio Grandia in te lijven.' Het gebied rondom dit mogelijke micro-continent zit namelijk vol aardolie en aardgas.

Nieuw continent: Zeelandia

Nieuw-Zeelandse geologen zijn het eens: naast Australië ligt nóg een continent
Dat wordt een nieuw Riskbord. Naast Australië blijkt nóg een continent te liggen, een aparte plak aardkorst zo groot als West-Europa. Alleen de hoogste bergtoppen van dit achtste continent steken uit boven de zeespiegel: het zijn Nieuw-Zeeland en, een stuk noordelijker, Nieuw-Caledonië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden