Hoe weet je per tekst hoe moeilijk die is? Deze nieuwe formule moet daar bij helpen

De moeilijkheidsgraad van teksten bepaalde je tot nu toe uit de losse pols. Met een formule gaat het beter. 

Leerlingen van het Comenius College in de aula bij de start van de eindexamens. Beeld anp

Wanneer er in mei weer klachten komen over de onmogelijke eindexamenteksten die scholieren krijgen voorgelegd, denken we: is er nu nergens iets waarmee je dit debacle kon zien aankomen? Zo’n slimmigheid is nu in de maak. Leesbaarheidsformule U-Read gaat helpen teksten te beoordelen op moeilijkheidsgraad. Onderzoeker taalbeheersing Suzanne Kleijn werkt mee aan de ontwikkeling.

Schoolboeken, proefwerken, eindexamens: alle teksten die leerlingen voorgelegd krijgen, hebben een specifiek kennisniveau. Maar hoe weet je eigenlijk per tekst hoe moeilijk die is? Van oudsher zijn de lengte van zinnen en woorden de belangrijkste criteria. Hoe langer zinnen en woorden, hoe lastiger de tekst is.

Dat blijkt een nogal gebrekkige manier van meten. Taalkundigen van de Universiteit Utrecht ontwikkelen de leesbaarheidsformule U-Read in samenspraak met programmeurs van de Radboud Universiteit, examenmaker Cito en de Nederlandse Taalunie. U-Read vormt het fundament voor een computerprogramma dat teksten kan beoordelen op hun moeilijkheidsgraad.

De taalkundigen zoeken uit aan welke normen teksten moeten voldoen om te bepalen waar ze thuishoren op een schaal van makkelijk tot moeilijk. Zo ontstaat een leesbaarheidsformule. Suzanne Kleijn promoveert op 6 april aan de Universiteit Utrecht op haar onderzoek naar die normen en naar hoe die kunnen worden toegepast in U-Read.

Welke normen hanteert u om te bepalen hoe moeilijk een tekst is?

‘We komen tot vijf criteria. Woordfrequentie: woorden die in het dagelijks leven veel voorkomen, zijn gemakkelijker dan woorden die weinig worden gebruikt. Twee: hoeveel informatie staat er in een deelzin? De zin: Ik zoek een goede boormachine wordt veel moeilijker wanneer je toevoegt: …met een hoog toerental en zonder stekker dus met een accu die kan worden opgeladen. Drie: zogeheten tangconstructies zijn lastig, zinnen waarin bijvoorbeeld het hele werkwoord pas aan het einde staat. Jan gaat terwijl zijn zieke moeder met hoge koorts op bed ligt boodschappen doen is moeilijker te snappen dan Jan gaat boodschappen doen terwijl zijn zieke moeder op bed ligt met hoge koorts. Vier: concrete woorden zijn gemakkelijker dan abstracte woorden. Zo is hond een makkelijker woord dan begrip. En tenslotte: als je van een voltooid deelwoord een bijvoeglijk naamwoord maakt, leest dat iets moeilijker. Dus: de ijsjes die verkocht zijn, is vlugger te begrijpen dan de verkochte ijsjes.’

Hoe heeft u dit onderzocht?

‘We hebben aan 2.900 leerlingen van vmbo-2 tot vwo-4 in totaal 120 teksten voorgelegd. Daarin moesten ze weggelaten woorden invullen. Kort door de bocht: hoe beter het lukte om die woorden in te vullen, hoe gemakkelijker de tekst is.’

En zo kom je aan een leesbaarheidsformule die per tekst de moeilijkheidsgraad bepaalt?

‘Zo kun je meten of een tekst geschikt is voor een bepaalde lezer.’

Maar een tekst die net iets te moeilijk is, kan toch juist een mooie uitdaging zijn?

‘Zeker! Onze bedoeling is dan ook niet om dwingend te zeggen: deze tekst is voor havo-scholieren van 15 jaar. We bedoelen juist dat je, op basis van de beoordeling van het niveau, kunt gaan spelen met welke tekst voldoende uitdagend is voor welke leerlingen. Wil je iets leren, dan moet je juist niet alleen woorden hoeven lezen die je al kent. Nieuwe woorden leer je door ze meermaals tegen te komen in verschillende contexten.’

En wat doet U-Read met alle informatie?

‘Je kunt teksten van schoolboeken, toetsen, examens enzovoort invoeren. Aan de hand van onze criteria komt er dan een moeilijkheidsgraad uit.’

Worden daarmee de mensen die die toetsing altijd handmatig deden werkloos?

‘Juist niet: zij krijgen de teksten met commentaar terug en kunnen vervolgens knelpunten weghalen of misschien expres laten staan.’

Wat is voor u de ideale praktische toepassing van deze kennis?

‘Het zou fijn zijn als hierdoor in de toekomst teksten die nodeloos moeilijk zijn tot het verleden behoorden. Dus ook die van de overheid en gezondheidsinstellingen en zo.’   

Suzanne Kleijn, taalonderzoeker Beeld Suzanne Kleijn
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden