Hoe Uri Geller de CIA voor de gek hield

CIA-agenten waren benieuwd of telepathie een psychologisch wapen kon zijn

Onlangs maakte de CIA onder publieke druk zo'n 800 duizend documenten toegankelijk. Een opvallend rapport toont hoe de 'paranormaal begaafde' Uri Geller begin jaren zeventig twee Stanford-onderzoekers bij de neus nam.

Uri Geller in 1998. Beeld Hollandse Hoogte

Uri Geller zit in een afgesloten ruimte. In de kamer ernaast opent een onderzoeker op een willekeurige plek het woordenboek. Zijn oog valt op 'bunch', Engels voor een 'bepaalde hoeveelheid'. Hij besluit een tros met 24 druiven te tekenen - a bunch of grapes. Dan geeft hij via een intercom het sein: Geller mag zijn mentale krachten aanwenden.

'Ik zie waterdruppels uit de tekening komen', zegt de Israëliër, dan 26 jaar oud, onmiddellijk. Daarna heeft hij het over 'paarse cirkels'. Uiteindelijk levert hij een tekening met exact 24 druiven.

Deze scène komt uit een onderzoeksverslag tussen CIA-documenten, die voorheen alleen toegankelijk waren in het Nationaal Archief in Maryland en die nu online zijn gezet. Het verslag trok vorig weekend in internationale media de meeste aandacht. Maar hoe kwam het bij de CIA terecht?

Uri Geller. Beeld ANP

Psychologisch wapen

Begin jaren zeventig hoorde de Amerikaanse inlichtingendienst dat Russel Targ en Harold Puthoff - parapsychologen van het Stanford Onderzoeksinstituut - Uri Geller onderzochten. De Israëliër was in Amerika net doorgebroken als mentaal lepeltjesbuiger in tv-shows, maar beweerde ook telepathische vermogens te hebben. CIA-agenten waren benieuwd of telepathie een psychologisch wapen tegen de Russen kon zijn.

Targ en Puthoff deden daarom in 1973 voor de CIA een week lang verslag van hun bevindingen. De stellige conclusie op de eerste pagina luidt: 'Vanwege Gellers succes in deze experimentele periode stellen we dat hij zijn paranormale perceptuele vaardigheid op overtuigende en ondubbelzinnige manier heeft gedemonstreerd.' Wie verder leest, ontdekt echter dat Geller niet met vlag en wimpel slaagde.

Lepeltjes buigen

Hoe kreeg Uri Geller het voor elkaar lepels te buigen 'met zijn geest'? Er bestaan meerdere trucs, maar een simpele basisvariant: de lepel is al krom. Je duwt de lepel bij het oppakken bijvoorbeeld krom met je duim. Vervolgens pak je de lepel zo vast dat hij recht lijkt en beweegt hem alsof hij ter plekke krom trekt. De ingrediënten zijn dus hetzelfde als bij andere goocheltrucs: illusie en vingervlugheid.

Kritische geesten

Toen de tekenaar op dag twee bijvoorbeeld verderop in de gang zat, in plaats van in het kamertje ernaast, kreeg Geller geen duidelijke beelden door. In plaats van een duivel maakte hij vage schetsen van appels en de tien geboden. Goed genoeg, oordeelden de onderzoekers, allemaal bijbelse thema's. Dat Geller er een half uur over deed, vonden zij niet verdacht. Maar misschien pikte hij in die tijd aanwijzingen op: volgens critici communiceerden de wetenschappers niet consequent buiten Geller om.

Op dag drie en vier mislukten de tests volledig: toen was er een sceptische collega bij betrokken. Geller mocht hem niet, tekenden de onderzoekers op.

'Dat zie je vaak bij mediums', zegt Pepijn van Erp, bestuurslid bij Stichting Skepsis, die onder meer paranormale claims onderzoekt. 'Als er kritische geesten omheen staan, lukt het ineens niet meer.'

Uri Geller in 2004. Beeld EPA

Valkuilen

Accepteer geen excuses als: de vibraties zijn niet goed. Dat was een van de regels van de Amerikaanse goochelaar James Randi, die veelvuldig 'paranormaal begaafden' ontmaskerde. In de jaren zeventig ging hij naar elke Amerikaanse show waarin Geller verscheen, om te laten zien dat hij als goochelaar exact hetzelfde kon.

Maar geloof in het paranormale bleek hardnekkig. 'Het publiek luistert liever naar een charismatisch persoon dan na te denken over de waarheid', verzucht Randi in de documentaire An honest liar uit 2014. Het idee van bovennatuurlijke krachten spreekt veel mensen aan, zegt Chris French (Goldsmiths, University of London), die de psychologie achter paranormale ervaringen onderzoekt. 'We willen dat het waar is, dus het bewijs om ons te overtuigen hoeft niet sterk te zijn.' Daarbij komt dat we gemakkelijker voor de gek te houden zijn met visuele trucs dan we graag geloven.

Dit zijn valkuilen waarin ook onderzoekers in kunnen lopen. Een proefpersoon die oprecht gelooft dat hij paranormaal begaafd is, valt vaak wel door de mand. Maar iemand die opzettelijk fraudeert, is volgens French moeilijker te testen. 'Zeker als hij ervaring heeft met goochelen.' Als de onderzoekers de touwtjes dan niet stevig in handen houden, maakt de proefpersoon er een show van. Niet voor niets hamerde James Randi ook op twee andere regels: laat proefpersonen nooit de regels van de test gaandeweg veranderen en betrek altijd een professioneel goochelaar bij het onderzoek. Targ en Puthoff deden dit niet, waarschijnlijk omdat ze te goed van vertrouwen waren.

Assistent

Of de CIA de parapsychologen ook geloofde, is de vraag. Hun commentaar of conclusie bij het onderzoeksverslag ontbreekt. Dat ze Geller destijds in de gaten hielden, is wel duidelijk. Tussen de CIA-documenten zit meer informatie over Geller, zoals een kritisch artikel uit New Scientist. Van Erp denkt dat de CIA-belangstelling voor Geller na deze studie snel verslapte, zeker aangezien collega-psychologen er sceptisch over waren.

En dat trosje druiven dan dat Geller exact natekende? Helemaal geïsoleerd was hij daarbij niet, ontdekten twee psychologen in 1980. Zijn assistent stond in de buurt, die kon vanachter de deur aanwijzingen hebben doorgeseind. En in de muur tussen beide ruimten zat een flink gat, van zo'n 10 centimeter, voor een verbinding van het intercomsysteem. Dat was volgens de onderzoekers gevuld met watten, maar gluren valt niet uit te sluiten: Geller was alleen, zonder camera, dus kon doen wat hij wilde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.