Hoe schadelijk is opgroeien in de stad?

Het klinkt logisch en recent onderzoek bevestigt het: opgroeien in de stad, met al die vuile verkeerslucht, is schadelijk voor de gezondheid. Op naar het platteland dus met de kinderen? Zo simpel is het niet.

Beeld Raimond Wouda

Slootje springen in het weiland of voetballen naast een kruispunt? Rennen over de hei of fietsen langs een drukke weg? Het moet haast wel gezonder zijn om op te groeien op het platteland dan in de stad, zegt ons instinct. Maar is het ook echt zo?

Blootstelling aan stedelijke luchtverontreiniging kan de hersenontwikkeling van kinderen schaden. Die verontrustende conclusie trokken onderzoekers uit Barcelona begin dit jaar in het vakblad Neuroimage. De vooraanstaande onderzoeksgroep onder leiding van Jordi Sunyer, hoogleraar epidemiologie aan de Universiteit van Barcelona, ontdekte dat de leefomgeving van invloed kan zijn op het functioneren van het centrale zenuwstelsel van kinderen.

De onderzoekers bestudeerden een jaar lang het werkgeheugen, de motorische ontwikkeling en het concentratievermogen van ruim vijfduizend Barcelonese schoolkinderen in de leeftijd van 7 tot 10 jaar. Hun prestaties werden afgezet tegen de aanwezigheid van groene ruimte en drukke verkeersaders in hun woonomgeving, bij hun school en op de route tussen die twee. Wat bleek: de kinderen die het minst aan verkeersvervuiling werden blootgesteld, scoorden het best en leken zich sneller te ontwikkelen.

Milieuschade?

Nu is bij dergelijke studies nauwelijks te bewijzen dat het een het gevolg is van het ander. Maar de onderzoekers probeerden uiteraard zo veel mogelijk andere factoren, zoals de sociaal-economische status of het opleidingsniveau van de ouders, weg te strepen. Wat overblijft, is een conclusie die op z'n minst vragen oproept over de gevolgen van milieuschade.

Kies, als je gezond wilt opgroeien, een plek met voldoende groen, zegt Esmée Bijnens. De moleculair bioloog promoveerde vorige maand op de invloed van de vroege leefomgeving op onze gezondheid aan de universiteiten van Maastricht en van Hasselt. Een groene leefomgeving in het vroege leven kan zomaar enkele jaren van je leven schelen, ontdekte ze. Groen zorgt namelijk voor een betere 'moleculaire voorbeschiktheid' om ouder te worden.

Dat is uiteraard geen voorspelling, maar een wetenschappelijke inschatting. Dat werkt als volgt: epidemiologen (diegenen die zich bezighouden met factoren die de volksgezondheid bepalen) hanteren een aantal 'verouderingsmerkers' in het menselijk lichaam. Een van de meest gebruikte is de telomeerlengte.

Hoe minder buffers voor ziektes

Een telomeer is een stukje dna aan het uiteinde van een chromosoom. Bij elke celdeling wordt de telomeer een stukje korter. Telomeren beschermen de genen tegen beschadigingen. Zo kan een cel vaak (maar niet oneindig) delen zonder dat er genen beschadigd raken. Hoe korter de telomeren, hoe minder buffers je hebt voor ziektes en in het verlengde daarvan hoe minder statistische levensjaren. Ter illustratie: roken kost ons tien levensjaren in telomeerlengte, maar niet iedereen die rookt gaat tien jaar eerder dood dan het gemiddelde.

Voor haar onderzoek bestudeerde Bijnens de gegevens van ruim tweehonderd tweelingen uit het Oost-Vlaams tweelingregister. Door de data van een- en twee-eiige tweelingen naast elkaar te leggen, kon ze uitvinden hoe groot de rol van omgevingsfactoren was. Als een- en twee-eiige tweelingparen evenveel op elkaar lijken is het namelijk de gedeelde leefomgeving die de doorslag geeft en zijn het niet de genetische factoren.

Bijnens keek niet zozeer naar stad of platteland, maar ging uit van meer dan 20 procent groene ruimte in een omtrek van 5 kilometer rondom de woning - een veelgebruikt criterium voor een groene leefomgeving in dit soort studies.

De periode van de zwangerschap en de vroege leefomgeving zijn cruciaal, legt ze uit, omdat de celdeling van kinderen veel sneller verloopt dan die van volwassenen. Hun telomeren verkorten dus ook het meest in die periode. Ter relativering, zegt ze wel onmiddellijk dat er nog een hoop andere factoren van invloed op onze veroudering zijn zoals levensstijl, voeding en beweging.

Beeld Raimond Wouda

Latere cardiovasculaire problemen

Ze bekeek de data van weefsel uit de placenta van voor de geboorte van de tweelingen en data in de leeftijd van 18 tot 30 jaar. 'Alle verouderingskenmerken waren sterker aanwezig bij de tweelingen die nabij een drukke weg waren geboren of opgegroeid in hun vroege leven', zegt Bijnens. 'Ze hadden een lager geboortegewicht, kortere telomeren en zelfs op jongvolwassen leeftijd al een hogere bloeddruk. Dat is een goede voorspeller van latere cardiovasculaire problemen.'

Uit eerder onderzoek weten we al dat een groene leefomgeving veel gezondheidsvoordelen heeft, zegt haar begeleider Tim Nawrot, hoogleraar epidemiologie aan de Universiteit van Hasselt. 'Mensen zijn sneller geneigd te bewegen. Het vermindert stress en de kans op een depressie, en er is minder geluidsoverlast en minder luchtverontreiniging.'

Een groene omgeving kwam overigens zowel in de stad als op het platteland voor, benadrukt Nawrot ook nog eens: 'Ik zal niet zeggen dat iedereen onmiddellijk de stad uit moet vluchten. Maar je moet wel proberen groene ruimte in de stad te creëren.'

Praktischer antwoord

Noord-Scandinavië, daar moet je zijn. Zo luidt het antwoord van hoogleraar milieu-epidemiologie Bert Brunekreef op de vraag waar we zouden moeten gaan wonen voor de schoonste lucht van Europa. Omdat we niet allemaal naar pak 'm beet Jokkmokk kunnen verhuizen, zoeken we nog even verder naar een praktischer antwoord.

Als hoogleraar milieu-epidemiologie (aan de Universiteit Utrecht) is Brunekreef in Nederland dé expert als het gaat om de invloed van de leefomgeving op onze gezondheid. 'Stad of platteland? Voor je gezondheid maakt het niet zo gek veel uit', zegt Brunekreef. 'Dat lijkt misschien verrassend, maar de grote verschillen zie je tussen mensen met hoge en lage sociaal-economische status, op zowel platteland als in de stad.'

Maar neem die factoren weg en er valt wel een en ander te zeggen over de leefomgeving. De belangrijkste nadelen van de stedelijke omgeving zijn luchtverontreiniging en lawaai, volgens Brunekreef.

Om de mate van luchtverontreiniging vast te stellen, wordt naar vier stoffen gekeken: ozon, fijnstof, stikstofdioxide en zwaveldioxide. Volgens de huidige wetenschappelijke inzichten is blootstelling aan fijnstof de belangrijkste milieubedreiging van onze gezondheid.

Risico voor ouderen

Fijnstof bestaat uit minuscule zwevende deeltjes zoals roet, die bij inademing de longen, hart en bloedvaten kunnen beschadigen. In Nederland overlijden jaarlijks duizenden mensen vroegtijdig door fijnstof. Vooral ouderen en personen met hart-, vaat- of longaandoeningen lopen er risico door.

'Opmerkelijk genoeg is grootschalige luchtverontreiniging in de vorm van fijnstof in de stad nauwelijks hoger dan daarbuiten', zegt Brunekreef. Er is wel enig verschil tussen het noorden en het zuiden van het land, waar de intensieve veehouderij en het nabije Ruhrgebied boosdoeners zijn. Ook vanuit de Rotterdamse haven komt er flink wat fijnstof aangewaaid. 'De grootste concentraties vind je direct bij drukke verkeerswegen. Mijn advies zou dan ook zijn: blijf daar met wonen, werken en school een beetje uit de buurt. Vlak bij een groot vliegveld is ook niet aan te bevelen.'

Bij ozon, de veroorzaker van (zomer)smog, is het vaak juist zo dat de concentraties in landelijke gebieden hoger zijn dan in de stad, legt Brunekreef uit. 'Omdat er in het buitengebied minder stikstofmonoxide in de lucht zit waarmee ozon snel reageert en afgebroken wordt.'

De afgelopen jaren zijn steeds meer grootschalige studies gedaan naar zowel de invloed van luchtverontreiniging als groen in de leefomgeving op de ontwikkeling van (geestelijke) gezondheid en cognitieve vermogens van kinderen. De conclusies daaruit zijn niet allemaal even eenduidig en hard.

Actieve recreatie in buitenlucht

Vooral de aandacht voor de gevolgen van 'groen' in de stad voor de gezondheid is van meer recente datum, volgens hoogleraar Brunekreef. Met als gevolg dat daar minder eenvoudig ondubbelzinnige conclusies aan te verbinden zijn. 'Welke aspecten van 'groen' er precies toe doen, is nog onduidelijk. In grote lijnen zou ik zeggen: zoek een omgeving die actieve recreatie in de buitenlucht stimuleert. Beweeg je actief en dus niet gemotoriseerd door het leven en vermijd ook daarbij weer drukke wegen waar mogelijk.'

Dan zijn er nog diverse studies die een relatie tussen leefomgeving en autisme en ADHD bij kinderen laten zien. Maar veel van die studies hebben wetenschappelijke tekortkomingen, zegt omgevingspsycholoog Agnes van den Berg. Controlegroepen en voormetingen ontbreken, het gaat om kleine aantallen, het zijn de ouders die verbeteringen in gedrag rapporteren en geen onafhankelijke deskundigen.

Van den Berg onderzoekt de relatie tussen natuur en gezondheid al zo'n twintig jaar. Als hoogleraar natuurbeleving is ze verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Ze geeft het voorbeeld van een recente Nederlandse studie die laat zien dat een groene leefomgeving gepaard gaat met een lagere kans op ADHD. Voor dit onderzoek werden gegevens over medicijngebruik van ongeveer 250 duizend Nederlandse kinderen tussen de 5 en 12 jaar gekoppeld aan de hoeveelheid groen in hun woonomgeving. Kinderen die meer stadsparken of bossen tot hun beschikking hebben binnen 250 meter van hun woning, slikken minder vaak een ADHD-medicijn zoals Ritalin.

'Dit geldt vooral voor minder welgestelde buurten', zegt Van den Berg. 'In die wijken hebben kinderen in sommige gevallen 10 procent minder kans op ADHD-medicatie als er meer groen rond hun woning te vinden is.'

De savanne is ideaal

De ideale natuur voor de gemiddelde mens ziet er ongeveer zo uit als de Afrikaanse savanne, blijkt uit diverse studies. Vanwege de openheid (veel zicht!) met verspreide plukjes bomen en struiken en een niet-drassige grasbodem. Minus de wilde beesten, want die werken natuurlijk stressverhogend.

Groen om de hoek

Hoe minder welgesteld, hoe meer bewoners zijn aangewezen op groene voorzieningen in de buurt, vermoedt Van den Berg. 'Deze mensen komen vaak uit zichzelf niet op het idee om met hun kinderen de natuur in te trekken, of hebben er de middelen niet voor. Het is daarom belangrijk dat het groen gewoon om de hoek ligt.'

Er zijn meer aanwijzingen dat opgroeien in een groene omgeving de gezondheid van kinderen ten goede komt. Van den Berg verwijst naar een grootschalige Nederlandse studie uit 2015 die laat zien dat kinderen tot 13 jaar met veel groen in hun woonomgeving minder vaak bij de huisarts komen met fysieke klachten zoals nek- en schouderpijn, duizeligheid, darmstoornissen, maaginfecties, verkoudheid, longontsteking en eczeem dan hun leeftijdgenoten in minder groene omgevingen.

Ook depressies en andere psychische stoornissen komen aanzienlijk minder voor in een groene leefomgeving, zegt Van den Berg. 'In een omgeving met 10 procent groen komen bijvoorbeeld vijftig kinderen per duizend met depressieve klachten bij de huisarts, in een omgeving met 90 procent groen zijn dat er maar acht per duizend.'

Ook de toegankelijkheid en bruikbaarheid van het groen is van belang, ontdekte Van den Berg, toen ze twee wijken in de stad Groningen met vergelijkbare inwoners en evenveel groen met elkaar vergeleek. Een groene strook langs de spoorlijn doet bijvoorbeeld weinig voor de gezondheid, een park waar je lekker kunt wandelen, rennen of spelen biedt meer soelaas. En anders moeten we misschien toch maar uitwijken naar Jokkmokk.

Moderne natuurliefde

Onze liefde voor natuur wordt vaak evolutionair verklaard. Maar misschien is onze natuurliefde toch ook een beetje aangeleerd. 'Heersende culturele opvattingen over natuur spelen zeker een rol. Middeleeuwers hadden bijvoorbeeld een afkeer van natuur', zegt hoogleraar Agnes van den Berg. 'Wij moderne westerlingen krijgen van jongs mee dat natuur positief is, gezond en iets dat hoort bij vrije tijd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden