Interview

Hoe rijk is mr. Bluetooth?

Jaap Haartsen, uitvinder van bluetooth

Jaap Haartsen uit Hardenberg staat in hetzelfde rijtje als Edison, Ford en de gebroeders Wright. Zijn techniek, bluetooth, draait op 3 miljard apparaten. 3 miljard! Een rijk man dus?

Mr. Bluetooth. Beeld Vincent van Gurp

Jaap Haartsen struikelt over de snoeren, nadat hij op verzoek een verlengsnoer uit de bijkeuken heeft gehaald. Zijn vrouw Marjan moet er aan de eettafel hard om lachen. En Jaap trouwens ook, hij is zich bewust van de geestige bijwerking die hij als draadloos virtuoos heeft. Als hij een voordracht in het land geeft, tovert hij ook zomaar een stel snoeren tevoorschijn, en houdt ze in de lucht, als relikwieën uit de goeie ouwe snoerentijd.

Gadgets

Jaap Haartsen woont aan een rotonde in Hardenberg, vlak bij videotheek Ster, op loopafstand van bakkerij Slatman. Hij heeft een aanbouw aan zijn huis en op de oprit staat zijn blauwe Volvo V50. Zijn huis staat te koop, hij verhuist naar Rolde in Drenthe, om daar kleiner te wonen. Wat moeten ze met al die ruimte, nu de studerende drie kinderen het huis uit zijn.

Haartsen, uitvinder van de bluetooth-techniek, heeft een draadloze headset om zijn nek hangen, die communiceert met zijn smartphone en zijn laptop. Meer heeft hij niet, aan gadgets, en ook in zijn huis wijst hij met gepaste trots op de nodige snoeren. Pas sinds anderhalf jaar heeft hij een smartphone en als hij er niet uitkomt op de computer, laat hij zich graag bijstaan door zijn kinderen. Zijn headset is van het bedrijf waar hij werkt, Plantronics.

Heisa

Hij had eerder laten weten dat hij niet al te veel heisa wil, want daar houdt hij niet van. Hij mag dan wel de uitvinder zijn van de bluetooth, een techniek die wereldwijd wordt toegepast in drie miljard apparaten. En jawel, hij vliegt in mei naar de Verenigde Staten om daar toe te treden tot de National Inventors Hall of Fame, in navolging van uitvinders als Thomas Edison, Henry Ford en de gebroeders Wright. Maar je moet ook weer niet overdrijven. Hij spreekt daar in Alexandria, Virginia, een dankwoord uit en dan gaat-ie naar huis. Dan is dat achter de rug, en kan-ie weer aan het werk. In 2012 greep hij net naast de prijs van Europese Uitvinder van het jaar, maar niemand die dat nog weet.

Haartsen zegt: 'Ik mag graag alles een beetje relativeren. Ik woon in Nederland en heb zo mijn leven hier. Over een half jaar is iedereen het weer vergeten.'

Trots

Natuurlijk is hij trots, maar dat wil niet zeggen dat hij er de hele dag bij stilstaat. Hij is wetenschapper, en als het werkt, gaat hij weer door met het volgende. 'Op een gegeven moment ben je er zat mee', zo zegt hij het. Je moet je voorstellen: hij is er al in 1994 mee begonnen, en in 1997 schreef hij zijn eerste bluetooth-patent. Hij is jaren verder, en er is het nodige veranderd, ook aan zijn uitvinding. 150 patenten staan op zijn naam en die zijn niet alleen op bluetooth van toepassing. Dat is voor een onderzoeker van 52 jaar helemaal geen slechte tussenstand.

Eregalerij

Commentaar van zijn vrouw Marjan: 'Hij gaat wel eens bij de Media Markt kijken, wat daar allemaal aan spullen is met bluetooth.'

Nu wordt hij opgenomen in de eregalerij der allergrootsten omdat hij een Amerikaans patent (nr. 6590928) heeft, en omdat gebleken is dat zijn uitvinding een reusachtige impact heeft op de maatschappij. Maar de mensheid verandert niet wezenlijk door zo'n vinding. Het wordt veel gebruikt, zegt Haartsen, in apparaten, en dat is het.

In Hardenberg weet, afgezien van de buurtjes, niemand dat Haartsen een belangrijk uitvinder is, en dat mag hij graag zo houden. Het ergste lijkt hem als mensen speciaal voor hem voorbij rijden, over de rotonde dan, wat op zich wel een grappig idee is, rondjes rijden op de rotonde.

Marjan: 'Dat nuchtere heeft hij van zijn moeder, dat Gronings nuchtere.'

Draadloos

Het was in Lund, twintig minuten rijden van de Zweedse stad Malmö, waar Haartsen in 1994 was terechtgekomen. Na zijn promotie aan de Technische Universiteit in Delft, en een paar jaar in North-Carolina, had het Zweedse technologie-bedrijf Ericsson hem daar opgezadeld met een duidelijke onderzoeksopdracht: maak iets waarmee een mobiele telefoon met dingen om zich heen draadloos kan communiceren.

Het ging niet eens zozeer om die technologie als om de handelswaar. Maar als je dat bedacht voor een Ericsson-telefoon, dan werden er meer Ericsson-telefoons verkocht. Het was het extraatje, dat de verkoop omhoog duwde.

Jaap, kijk daar 's naar, naar dat draadloze, dat was wat het hoge management hem zei. Het zou mooi zijn als je iets kon bedenken dat je via je headset met je laptop kon communiceren.

Van smartphones tot slimme horloges, wereldwijd draaien er 3 miljard apparaten op bluetooth. Beeld ANP

Radiofrequentie

Laten we voorop stellen dat de volgende uiteenzetting een belachelijke simplificering is van de unieke en innoverende wijze waarop de Hardenbergse wetenschapper vervolgens met volle kracht te werk is gegaan met zijn team in een onderzoekslaboratorium in Lund, maar er zit niks anders op.

Haartsen merkte dat er een radiofrequentie bestaat, de 2,4 GHz-band, die door niemand werd beheerd. Wifi, een ander nadien gloriërend draadloos systeem, maakte er ook gebruik van. Hoe kon je ervoor zorgen dat niet alle signalen van al die apparaten door elkaar gingen lopen? Dat de ene telefoon de andere telefoon niet beïnvloedde, dat niet alles en iedereen elkaar zou storen?

De oplossing: zie de frequentieband als een grote snelweg, zo stelde Jaap het voor. Verdeel die snelweg in verschillende rijbanen, en laat de signalen als een gek heen en weer hoppen, en als-ie stoort, dan hopt-ie anders. Nog simpeler gezegd: het was eigenlijk niet veel anders dan een walkietalkie op wereldschaal, maar dan voor data.

Patent

Oké, dat was klaar, in 1997, en Jaap schreef het patent op zijn naam, maar Ericsson was de eigenaar. MC Link ofwel Multi-Communicator Link werd zijn broedsel genoemd, want je kon het direct linken met vele communicatiemiddelen, over een afstand van een meter of drie, zonder dat je iets anders nodig had, zoals een hotspot of providers. Nu nog regelen dat het overal wordt toegepast, dat het een standaardoplossing wordt in pc's, laptops en natuurlijk de telefoons - dat was de volgende gedachte bij de Ericsson-top.

Haartsen zag hoe uiteindelijk vertegenwoordigers van Ericsson, Nokia, IBM, Toshiba en Intel aan tafel gingen zitten om samen deze technologie wereldwijd uit te rollen. Belangrijkste agendapunt: MC Link moest gratis te gebruiken zijn, en de chip moest goedkoop zijn en makkelijk te plaatsen. Dan de naam MC Link, daar moest ook wat mee gebeuren. Elk nieuwe technologieproject had een aparte naam, en meisjesnamen waren favoriet.

Bij sessies met afgezanten van de grote technologiebedrijven had een Zweed van Ericsson de wordingsgeschiedenis van de Scandinavische landen uitgelegd aan een Amerikaan van Intel. Daar kwam Harald Blauwtand voorbij, Harald Blåtand, de Deense koning die rond 1000 leefde en het christendom in Scandinavië introduceerde.

Blauwtand

Blauwtand, zei de Intel-man, bluetooth. Dat was een uitstekende naam om MC Link te vervangen! Het was ook geen naam die gekke associaties opriep met een geslachtsziekte of kinderspeelgoed of een seriemoordenaar, en was nog nergens gedeponeerd. In 1999 werd bluetooth gelijktijdig gepresenteerd in Tokio, Londen en New York.

Jaap was in 1999 bij de lancering en de rust was nog maar net in hem teruggekeerd. Hij had slapeloze nachten gehad van bluetooth, zo durft hij nu achteraf, zestien jaar later, wel te erkennen. Al in 1997 werd omstandig rondgebazuind dat zijn uitvinding alles in zich had iets groots te worden, terwijl het nog maar werkte op experimenteer-niveau. Hij had het uitgedacht en in het laboratorium gesimuleerd. Als het tussen twee apparaten werkt, hoeft het nog niet bij miljoenen of misschien wel miljarden apparaten te werken. Zoiets valt ook niet te testen.

Echt, hij heeft 'm geknepen, want de Amerikaanse technologiecontroleur, de Federal Communications Commission (FCC), stelde kritische vragen, en hij moest zich op het kantoor in Washington tot tweemaal toe verantwoorden over zijn uitvinding. Dat hoppen was prima, stelde de FCC, maar er moesten meer snelwegen komen voor de signalen. Haartsen bedacht daarom naast het hoppen ook het signaal te spreiden, zonder meer snelwegen te gebruiken.

Het bekendste voorbeeld van apparaten die draaien op bluetooth: de smartphone. Beeld AP

Vrije geest

Haartsen: 'Ik werd voor het blok gezet, want ik was de ontdekkende uitvinder, ik stond er alleen voor. De schuld zou bij mij komen te liggen als het niet goed kwam. Maar een maand voor de lancering kreeg ik alsnog de goedkeuring. Dat moment was in het hele proces eigenlijk mijn grootste overwinning.'

Haartsen zit in zijn blauwe Volvo V50 en rijdt op de N34 van Hardenberg naar Emmen-Zuid, zoals hij dat elke dag doet, doorgaans zonder file. Hij is op weg naar het van oorsprong Amerikaanse bedrijf Plantronics, dat Tonalite, het bedrijf dat hij in 2010 samen met een paar collega's had opgezet, in 2012 opkocht. Zijn headset hangt rond zijn nek, maar normaal luistert hij in de auto naar zijn favoriete muziek, symfonische rock van Genesis of Pink Floyd uit de jaren zeventig.

Het is een fijn ritje, zo langs Hardenberg, via Gramsbergen, Coevorden en Dalen, en er valt in dat half uurtje onderweg weinig te beleven, zodat hij als uitvinder goed kan nadenken. Hij noemt zich een vrije geest die niet vanuit de boeken werkt, kan loslaten wat iedereen weet en nieuwe verbanden durft te leggen. Je zou hem kunnen zien als een jazzmuzikant die alle noten en tonen kent, de technieken onder controle heeft, maar net één stapje verder gaat, om iets unieks voort te brengen. Sinds kort leert hij saxofoon bij een jazzleraar en als hij moet improviseren, is hij gelijk op zijn best.

Eclatant succes

Jaap zegt: 'Als je iets vernieuwends hebt, dan betekent dat dat het er nog niet is. Dat kun je wel met bestaande componenten doen, maar het moet echt nieuw zijn. De meeste vernieuwingen zijn kleine stappen.'

Dat bluetooth zo'n eclatant succes is geworden, stond niet bij voorbaat vast, ondanks de enorme marketingcampagne. Eerst kwam het moeilijk op gang, toen volgde begin deze eeuw nog de internetbubble, en juist op het moment dat iedereen dacht dat bluetooth op de technologische schroothoop zou terechtkomen, ging het lopen. Bluetooth liftte mee op het enorme succes van de mobiele telefonie, rond 2005; niet in de laatste plaats omdat Apple en Samsung de techniek overnamen.

Zijn onderzoek deed hij op Zweedse bodem en hij weet zeker dat als hij toentertijd in Nederland werkte, de uitvinding nooit van de grond was gekomen. 'De technologie kan ik wel verzinnen, maar voor de rest was de operatie zeer riskant. Er moest een houding komen van: we gaan die technologie opzetten zonder licenties, en hoewel we concurrenten zijn, gaan we met zijn allen eraan werken'. Daar heb je durfkapitalisten voor nodig. Dat zijn mensen die risico's willen nemen en accepteren dat het mis kan gaan en ze het geld kunnen kwijtraken. In Nederland moet je zelfs je huis in onderpand geven, wil je zo'n risico nemen met je bedrijf. Welke ondernemer gaat dat doen? Als je failliet gaat, word je gebrandmerkt. In Amerika moet je eerst drie keer failliet zijn gegaan, wil je een goeie entrepreneur zijn. Dat is een andere manier van denken.'

Van smartphones tot speakers, wereldwijd draaien er 3 miljard apparaten op bluetooth. Beeld Bose

Schathemeltjerijk

Er is een slecht innovatieklimaat in Nederland, vindt hij. 'Er wordt met subsidies geprobeerd innovatie te stimuleren, maar in veel gevallen heeft dat een omgekeerd effect. Mensen staren zich blind op die subsidies en vergeten dat er ook nog wat gedaan moet worden. En dan is de subsidiepot leeg en is er nog niks gedaan en gaan we over naar de volgende ronde.'

'De manier waarop op in Nederland veel onderzoek wordt gedaan, lijkt meer op een schoonheidswedstrijd. Het gaat erom wie het mooiste verhaaltje vertelt, daar krijg je geld voor. Daar kun je weer een paar jaar mee uit de voeten. Oh, heeft het niets opgeleverd? Nou jammer dan. Bedenk maar een nieuw verhaaltje. De helft van de tijd zijn Nederlandse onderzoekers bezig met dat verhaaltje, en niet met goed onderzoek doen.'

Hij zit in de lege vergaderruimte van Plantronics en haalt zijn broodtrommel tevoorschijn. Buiten deze kamer wordt in stilte gewerkt. Hij zet zijn tanden in een bruine boterham, al met al een goed moment om de hamvraag op tafel te gooien: Jaap Haartsen, uitvinder van de bluetooth-technologie, ben jij daar nou schathemeltjerijk van geworden?

Bonus

Het antwoord is: nee, en een schaterlach volgt. Maar ho ho, denk nou niet dat hij een loser is, dat vindt hij een vreselijke woord, maar rijk worden, dat is nu eenmaal niet zijn eerste prioriteit. Zijn uitvinding wordt in drie miljard apparaten toegepast. Als je dat omrekent, en telkens een cent per apparaat krijgt, dan telt het aardig op. Maar hij werkte toen voor het Zweedse bedrijf Ericsson en hij deed zijn uitvinding in de tijd van de baas. Die nam ook de risico's, de investeringen, de kosten. Voor het patent heeft hij wel een bonus gekregen van 1.000 euro.

Haartsen: 'Ik weet dat er tegenwoordig een beeld bestaat dat technologie en wetenschap regelrecht leiden tot roem en rijkdom. Ik vind dat zwaar overdreven. Zo'n Zuckerberg van Facebook, die miljardair is, waar slaat dat op? Ik zeg het niet uit afgunst, maar wat heeft hij zo veel meer gedaan dan iemand die in Hardenberg ikweetnietwat doet. Ik heb een gezin, ik heb een huis, ik heb een auto. Wat wil je dan? Dat ik een Mercedes heb, of twee vrouwen? Word je daar gelukkig van? Mensen zijn nooit tevreden. Ik ben tevreden.'

Zijn vrouw Marjan: 'Hij wil het liefst met zijn tentje de hei op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.