Wetenschap Onlinecultuur

Hoe porno zowel ondergang als laatste reddingsboei is voor ‘taboeloze vrijhaven’ Tumblr

Te midden van door commercie geregeerde websites als Facebook hield Tumblr lange tijd stand, als plek waar het ouderwetse vrije internet hoogtij vierde. Totdat alle seksuele content er werd verbannen. De redding moet nu ironisch genoeg vanuit de porno-industrie komen. Of is het te laat?

‘Today, Venus would be called a whore’, Foto uit de serie ‘The Last Goodgirl’ Beeld Daantje Bons

Op Tumblr kon alles. Het was tot voor kort een creatieve vrijplaats, een overblijfsel van het vrije ‘oude internet’ van vóór sociale media. Gebruikers blogden er over hun interesses en cultiveerden er hun creativiteit, of die nou in schrijven, grappen maken, film, muziek of schilderen zat. Wie zijn seksualiteit wilde ontdekken, kon er ook terecht: naaktfoto’s, seksuele kunst en vrijuit praten over seks waren geen taboe. Niet zonder succes: tijdens de hoogtijdagen van Tumblr werden er in een maand meer dan 13 miljard pagina's bekeken. 

Dit succes had ook een donkere keerzijde. Tumblr worstelde de afgelopen vier jaar al met een overvloed aan pornbots, geautomatiseerde nepaccounts die constant pornografie plaatsen – meestal met een doorklikmogelijkheid naar een betaalde website. Daar deed Tumblr weinig aan, totdat eind vorig jaar bleek dat er kinderporno op de site te vinden was. Het was aanleiding voor Apple om de app uit zijn appstore te verwijderen, waarna Tumblr een verbod op alle seksuele content aankondigde. Op de naleving van dat verbod wordt toegezien door een automatisch filter. Een stuk goedkoper dan het inhuren van moderatoren die moeten beslissen of iets porno is: alle beelden van genitalia, tepels en seksuele handelingen worden voortaan gefilterd.

Hiermee is niet alleen de kinderporno verdwenen, maar ook datgene wat Tumblr onderscheidde van zijn brave concurrenten: de vrijheid om over alles te bloggen, inclusief seks. ‘Tumblr stond lang bekend als een veilige, tolerante omgeving’, zegt mediawetenschapper Matthew Hart van de Universiteit van Leicester, die onderzoek deed naar Tumblr. ‘Door seksuele inhoud helemaal te verbieden benadeelt Tumblr alle gebruikers: van artiesten die erotische kunst maken, tot sekswerkers en mensen die simpelweg naaktfoto’s van henzelf willen uploaden om een taboe weg te nemen.’

‘Je ziet hier een soort gentrificatie van het internet’, zegt mediawetenschapper Marc Tuters van de Universiteit van Amsterdam, verwijzend naar een term uit de planologie die staat voor het opknappen van een arme buurt, waarbij de buurt zo in waarde stijgt dat de oorspronkelijke (arme) bewoners moeten vertrekken. Tuters: ‘Tegenwoordig verdienen sociale media geld met het verkopen van data van hun gebruikers aan adverteerders. Maar om die data te verkopen, moet de website wel kuis zijn. Het ‘Wilde Westen’ moet worden opgeschoond, want adverteerders willen er niet mee geassocieerd worden en er geen zaken mee doen.’

Het seksverbod betekent een fikse aderlating voor de website, die in de afgelopen twee maanden zo’n 150 miljoen bezoekers verloor, eenderde. Nu wil eigenaar Verizon de website mogelijk gaan verkopen. Pornowebsite Pornhub heeft al interesse getoond. Deze site wil het verbod op seksuele inhoud natuurlijk direct terugdraaien.

Veilige haven

‘Tumblr werd groot in een tijd dat andere sociale media werden overgenomen door volwassenen’, zegt mediawetenschapper Hart. ‘Als mama en papa lid worden van Facebook, is het niet meer cool en gaan jongeren op zoek naar nieuwe underground-plekken online. Vooral vrouwen en seksuele minderheden vonden op Tumblr een veilige plek, waar ze zichzelf konden zijn.’

Zo werd Tumblr dé plek voor alternatieve jongeren, nerds en hobbyisten. Fancultuur floreerde er; de Britse BBC-serie Sherlock werd mede door de grote schare fans op Tumblr groot in Amerika. Ook wist de website zich te ontpoppen als vruchtbare grond voor activisten, vooral voor de Black Lives Matter-beweging.

De Oekraïense illustrator Victoria Ridzel werd via Tumblr zo populair met haar tekeningen van de boekenserie Percy Jackson, dat haar werk nu als officiële illustratie bij de serie wordt gebruikt. Livestreamer Jovan Hill bouwde zijn publiek op door op cynisch-humoristische wijze te bloggen over hoe hij opgroeide als tiener in Texas.

Dan zijn er de memes: net zoals websites Reddit en 4chan staat Tumblr bekend als geboorteplek van talloze van deze aanstekelijke internetgrappen. En in tegenstelling tot Reddit en 4chan is de grootste groep gebruikers op Tumblr niet man, maar vrouw.

Advertentie-inkomsten

Door Tumblr op te schonen voorkwam eigenaar Verizon niet alleen het verspreiden van kinderporno – het bedrijf dacht er ook de website aantrekkelijker mee maken voor adverteerders, en er zo meer aan te verdienen. Dat liep anders: doordat zoveel gebruikers van Tumblr zijn vertrokken sinds het pornoverbod ging de waarde van de website juist omlaag. ‘Wat Tumblr anders maakte dan andere websites, ging verloren toen de website besloot dat advertentie-inkomsten belangrijker waren dan de gebruikers’, zegt Matthew Hart.

De bedrijfstak waar Tumblr bijhoort, is nog zo’n 200 miljoen dollar waard – dat was ooit 4,8 miljard. Een schijntje in vergelijking met bijvoorbeeld Instagram, dat volgens schattingen meer dan honderd miljard dollar waard is. Het verschil – naast het aantal gebruikers – is dat Instagram gebruikmaakt van de verfijnde advertentie-algoritmes van eigenaar Facebook en vooral bestaat uit mooie foto’s van gebruikers. Schoon, en dus perfect voor adverteerders.

Het bestieren van websites als Tumblr is eigenlijk ‘een liefdadigheidsoperatie’, schreef webjournalist Brian Feldman in 2017 in The New Yorker. Tumblr heeft geldschieters nodig die meer waarde hechten aan Tumblrs functie als culturele broedplaats en minder geven om de magere advertentie-inkomsten. Is Pornhub zo’n geldschieter? ‘Er is duidelijke synergie tussen onze merken, en Tumblr kan zeker waardevol zijn voor Pornhub’, schrijft Pornhub in een officieel statement over Tumblr.

Kritiek

Maar ook Pornhub is een commercieel bedrijf met een verdienmodel. En juist op dat verdienmodel is kritiek: Pornhub wordt ervan beschuldigd dat het sekswerkers uitbuit door grof geld te verdienen aan advertenties op pornovideo’s. Dat geld zou niet bij de makers belanden. Precies dat systeem zou Pornhub ook op Tumblr kunnen toepassen, waarschuwt Josh Constine op Techcrunch: de makers van filmpjes, muziek en kunst zouden daar slachtoffer van kunnen worden.

Bovendien is het de vraag of een interventie van Pornhub zin heeft. ‘Voor velen is Tumblr al dood’, zegt mediawetenschapper Hart. ‘Het is wachten op de volgende Tumblr, maar het is de vraag of die er nog wel komt,  omdat websites nu worden beoordeeld op hun winstgevendheid, niet als broedplaats van sociale en culturele rijkdom.’

Een vrijhaven voor ‘microbloggen’

Tumblr werd in 2007 opgericht door David Karp, een 20-jarige webdeveloper. Hij wilde met de website een vrijhaven voor ‘microbloggen’ in het leven roepen. Met microbloggen wordt bedoeld dat gebruikers hun blogposts zo klein en vluchtig kunnen maken als ze willen. Op de website kunnen gebruikers elkaar volgen, waardoor ze een feed creëren met eindeloze micro-berichtjes van mensen in wie zij geïnteresseerd zijn. Ook kunnen ze hashtags opzoeken van berichten die met een bepaalde interesse of identiteit te maken hebben, waardoor het makkelijk is gelijkgestemden te vinden. Verizon werd in 2017 eigenaar van Tumblr bij de aankoop van Yahoo. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.