Hoe Nederland aan een T. rex kwam

Nergens buiten Amerika kun je met eigen ogen zien hoe vervaarlijk de Tyrannosaurus rex was. Behalve dan, binnenkort, in Leiden. Hoe kregen ze dat voor elkaar? Reconstructie van een reconstructie.

Beeld Louie Psihoyos / Corbis

Het was in de nazomer van 2012, tijdens een vergadering met de staf van Naturalis Bio Diversity Centre in Leiden, dat directeur Edwin van Huis een piketpaal van formaat sloeg.

'We moeten eigenlijk een Tyrannosaurus rex hebben.'

Het was een opmerking die in de biotoop van reuzenreptielenkenners op een muur van scepsis, zo niet hoongelach kon stuiten. Het skelet van een T. rex? De misschien wel grootste (de Spinosaurus en Giganotosaurus maken ook aanspraak op de titel), de sterkste en meest gevreesde vleesetende dinosaurus uit het late Krijt?

Sinds het begin van de 20ste eeuw zijn er hooguit tien beenderenstelsels van belangwekkende omvang gevonden, allemaal op het Noord-Amerikaanse continent. En dan nog: een Tyrannosaurus rex is onder verzamelaars en musea ook nog de meest gewilde onder soortgenoten. Een T. rex is miljoenenhandel. Waar moet dat geld dan vandaan komen?

Maar hoor: nog geen tweeënhalf jaar later klinkt klaroengeschal uit de kantoren van Naturalis. Ze komt echt, een vrouwtjesdino die zo'n 66 miljoen jaar geleden ineenzeeg aan de bedding van een rivier in midwest-Amerika, in dit tijdsgewricht de staat Montana.

In 2016 zal ze te zien zijn, in volle glorie. Van kop tot staart 12 tot 13 meter lang, rechtop zo'n 4,5 meter hoog. Ruim 6 ton schoon aan de haak moet ze in leven hebben gewogen. Het is een wapenfeit van wetenschappelijk en toeristisch belang: het wordt volgens Naturalis de eerste T. rex die buiten Noord-Amerika te zien zal zijn. Een staartwervel met een doorsnee van zo'n twintig centimeter, als opmaat voor het latere spektakel, ligt er al. Hoe hebben ze hem dat geflikt, in Leiden?

Paleontoloog Anne Schulp, verbonden aan het museum, was al eerder informeel geraadpleegd door zijn directeur. Waarom zou je de ambitie voor een eigen T. rex niet hebben? Als je niets probeert, weet je zeker dat het niet lukt.

De ambitie vormde een gongslag in de plannen voor de vernieuwing van Naturalis. Het is woekeren met de ruimte sinds de samensmelting van het natuurhistorisch museum met gespecialiseerde afdelingen van de universiteiten van Wageningen, Leiden en Amsterdam. Er lopen 400 wetenschappers rond, de collecties zijn uitgebreid, er komen jaarlijks 300 duizend bezoekers langs in een gebouw dat is berekend op de helft ervan.

Dat pand gaat dienstdoen als kantoor en depot, terwijl in 2018 aan de achterkant een geheel nieuw museum zal zijn verrezen, met daarin een aparte dinohal. Nu delen de Camarasaurus, de Plateosaurus, de Triceratops en de Stegosaurus de Oerparade nog met mammoeten en dat is natuurhistorisch aanvechtbaar: er zitten tientallen miljoenen jaren tussen.

Paleontoloog Anne Schulp Beeld ANP

Echie

Een Tyrannosaurus rex moeten ze dan eigenlijk wel hebben.

Van Huis: 'We hebben nu alleen maar planteneters onder de landdino's. Wil je de evolutie laten zien - een ware wapenwedloop is dat geweest - dan moet daar een vleeseter bij. De T. rex viel zelfs de Triceratops aan. Dat was toch een tank van 6.000 kilo, met hoorns en pantserkleden.' Schulp: 'Je kunt geen genoegen nemen met afgietsels. Je gaat naar het museum voor het echie.'

Het jachtterrein van Naturalis werd Noord-Amerika. Daar liggen ze, in het westen. Daar zijn ze nog te koop. De eigenaar van de grond waarin ze worden aangetroffen, mag er geld voor vragen. Daar mogen fossielen nog het land uit.

Wetenschapper Schulp liet op congressen aan collega's weten dat Naturalis interesse had. 'Je moet zorgen dat het balletje jouw kant op rolt.' Vier Amerikaanse commerciële instituten voor geologisch onderzoek werden gepolst. Maar vier keer was de mededeling: vergeet het maar, een T. rex op bestelling.

Bij het vijfde bureau, het Black Hills Institute in Hill City, South Dakota, zei directeur Pete Larson, gerenommeerd dinospeurder: 'We hebben gisteren een bot binnengekregen uit Wyoming. Het is van een T. rex. Kom mee, dan gaan we kijken.'

Het zijn de badlands van het middenwesten. Stenen, zand, prikkelstruiken, vlakten met taai gras en verder vooral leegte. Directeur Van Huis: 'We waren dolenthousiast. We zagen een heuvel, we dachten: dit kan niet missen. Alsof je er nog een beetje de vorm van het dier in kon zien.'

Naturalis bedong bij de landeigenaar - een veeboer - meteen het recht van eerste aankoop. Niet lang daarna werd een webcam geïnstalleerd, leuk voor het thuisfront.

Na weken zoeken, met graafmachines, schep en troffel, drong de werkelijkheid door: buiten stukjes van de voet en een gedeelte van de poot lag er niets. Zand, stenen, rots. Verderop vond het team wel de overblijfselen van drie Tricateropsen, naar nu is gebleken zijn het er zelfs vier. Maar dat was niet eens een schrale troost.

Van Huis: 'Daar zijn we een tijd goed chagrijnig van geweest.'

Heilig moment

Schulp: 'Natuurlijk ben je teleurgesteld. Maar we hadden ons best gedaan, goed samengewerkt.'

Enkele maanden later kreeg Naturalis een nieuw bericht uit Hill City. De echtgenote van een werknemer op een ranch, Michele Lunstad - een Nederlandse van oorsprong, in 1968 geëmigreerd - was tijdens een wandeling in Montana eind mei 2013 op een fossiel gestuit, dat gelet op de grootte en de structuur onmiskenbaar van een T. rex was.

Onmiddellijk claimde het Leidse centrum wederom de eerste aankoop. Het ranchersechtpaar, Lige en Mary-Ann Murray, was welwillend. Er waren al eerder dinosauriërs op hun grondgebied van ruim 10.000 hectare aangetroffen. Voor hen was het business, een aardige bijverdienste naast hun veestapel van 2.500 runderen.

Het graven in deze badlands - het dichtstbijzijnde dorp, Jordan, is een uur rijden, de stad Billings drie uur - begon in september. Van Huis: 'Vanaf dag één was het feest. Bijna met elke schep kwam er een bot tevoorschijn.'

Schulp: 'De punt van de snuit stak zelfs uit de heuvel. En het ging maar door.'

Van Huis: 'We hadden snel de kop. Vrijwel intact. Dat is bijna een heilig moment, als je zoiets vindt.'

Schulp: 'Man man, wat werd ik daar gelukkig van.' Elke dag bracht het opgetogen team rechtstreeks verslag uit vanuit Montana naar de Live Science-zaal in Leiden.

Zo'n driehonderd objecten visten de opgravers tussen het zand en de stenen vandaan, naar schatting tachtig procent van het skelet. Het moet een dame zijn geweest, de botten ervan zijn groter dan die van het mannetje. Wat ontbreekt: het linkerbeen, de klauwen en het puntje van de staart - maar dat laatste ontbreekt bij iedere tot dusver opgegraven Tyrannosaurus rex

Ook over de staat ontstond onmiddellijk groot enthousiasme. Van Huis: 'Meestal zijn de botten vervormd, aangetast of ingeklonken. Deze niet, ze lagen in een laag van drie meter zacht zandsteen. Dat kon je er vrijwel zo vanaf vegen.'

Stan, een van de hooguit tien tamelijk volledige skeletten van Tyrannosaurus rex. Beeld Io Cooman

Dame op leeftijd

Schulp: 'We vermoeden dat ze aan het eind van een droog seizoen is gestorven bij een rivier. Er moet kort daarna een overstroming zijn geweest, waardoor ze begraven lag in dikke lagen zand. Voor ons was dat the perfect storm.'

Dinojager Pete Larson bevestigde de kwaliteit nog onlangs in een mail aan Naturalis. Hij beschrijft de vondst als 'superior to any other rex'.

Nog voordat het prepareren en analyseren van het materiaal in een loods op het terrein van het Black Hill Institute is afgerond, zijn er al schetsen van haar leven te maken. Dat was zwaar, vermoeden de experts. Kaak en schedel vertonen gaten en krassen, mogelijk ontstaan tijdens gevechten met soortgenoten, poten en wervels laten vergroeiingen en beschadigingen zien. Infectiesporen duiden op ziekten. Een rij van vier gaten achterop de kop zou de krachtige liefdesbeet van een minnaar geweest kunnen zijn geweest.

Het was een dame op leeftijd, naar schatting de dertig al gepasseerd - ouder zijn ze tot dusver nog niet aangetroffen. De doodsoorzaak staat niet vast, maar van een wond in de kaak is zeker dat die niet volledig was genezen.

Tientje voor T. rex

Naarmate het reptiel meer onder het stof vandaan kwam, groeide bij directeur Van Huis ook de onrust. 'Bij elk nieuw bot dacht ik: dit wordt weer duurder.' Voor de in Amerika bekendste dinosaurus, Sue - de tot nu toe grootste ontdekte T. rex -, is in 1997 op een veiling 8,3 miljoen dollar betaald. Haar skelet staat in het natuurhistorisch museum van Chicago.

De Murrays bleken volgens hem uiteindelijk niet uit op de hoofdprijs. 'Ze zien het niet als Amerikaans erfgoed, maar als iets dat voor de hele wereld van belang is. Ik denk dat ze het ook wel leuk vinden dat het niet in Amerika maar in Nederland komt te staan.'

Hoeveel Naturalis precies betaalde, houdt Van Huis voor zich, contractueel vastgelegd op aandringen van de echtpaar. Het Leidse centrum kreeg een jaar de tijd om de benodigde fondsen - vijf miljoen euro, inclusief de kosten van opgraving, preparatie en transport - bij elkaar te krijgen. De deadline was eind 2014.

Dat bleek toch nog krapjes. Van Huis: 'Ik dacht dat het niet zo moeilijk zou zijn. Het is zo'n bijzondere vondst.' Maar hij ving vooral bot - figuurlijk dit keer. 'Ik ging langs bij fondsen die musea ondersteunen bij aankopen. Die snappen je heel goed als je een Rembrandt of een Van Gogh wilt hebben, voor kunst bestaat een prima infrastructuur. Maar over zoiets als dit hadden veel fondsen nooit nagedacht.'

De strategie werd snel gewijzigd. Van Huis herinnert zich het mailtje van het jongetje Beau, onmiddellijk na een uitzending van het Jeugdjournaal over de vondst. 'Hij bood spontaan zijn zakgeld aan, vijf euro.' De actie 'Tientje voor T. rex' begon en leverde 23.000 bijdragen op, samen goed voor 3 ton - er waren er die meer dan een tientje schonken. Schulp ging presentaties houden in het land. Het Leidse bedrijfsleven werd benaderd. En er kwamen wel degelijk fondsen over de brug, zoals het Mondriaanfonds.

Van Huis: 'We hebben er hard voor moeten vechten. Ik heb het wel even benauwd gehad. Kinderen hadden de auto gewassen, of statiegeld opgehaald. Het gaat toch wel lukken, hè, vroegen ze. Ik moest zekerheid uitstralen. Natuurlijk gaat het lukken! Maar het heeft erom gespannen.'

Pas halverwege vorige maand kreeg rancher Murray de mededeling dat het geld er was: Pieter Zwart, de baas van webwinkel Coolblue doneerde een half miljoen euro. Hij is een liefhebber van de Tyrannosaurus rex, een replica van een kop staat bij hem op kantoor.

Schulp had er geen moeite mee zijn rol als wetenschapper te combineren met die van fundraiser. 'Dat het zo gelopen is, is eigenlijk alleen maar mooi. We hebben zoveel enthousiasme en betrokkenheid ontmoet. Het is nu niet: Naturalis wil een T. rex. Nee, we willen haar allemaal!'

Directeur van Naturalis Edwin van Huis Beeld ANP

De komende maanden worden besteed aan verdere preparatie en studie. Van Huis: 'De vondst van elke T. rex leidde tot nieuwe inzichten. Dat het geen aaseter was maar een jager. Dat de klauw niet drie vingers had maar twee. Mogelijk was de huid niet glad, maar bedekt met donsveren. Ook nu gaan we zeker iets vinden.' Schulp: 'We gaan de dame veel beter leren kennen. Ik verheug me op het medisch dossier.'

Als het museum in 2016 wegens de verbouwing dicht gaat, moet een speciale expositie met de T. rex uit Montana de komst van het publiek blijven verzekeren. Een naam heeft ze nog niet. Sue in Chicago is vernoemd naar haar ontdekker, maar Michele is in Leiden slechts een van de opties.

Voor één partij is de kolossale emigrant uit de Verenigde Staten minder goed nieuws. Schulp: 'Onze Triceratops zal er wel de pest in hebben. In 2018 komt ze pal naast haar belager te staan.'

De onbetwiste krijgsheer van de aarde

Wie zo groot en sterk is als T. rex, spreekt tot de verbeelding. De films en tv-series waarin hij een hoofdrol vervult, zijn bijna niet te tellen.

De grootste en de sterkste in lang vervlogen tijden - het is voor velen een bron van inspiratie. De Tyrannosaurus rex figureert in zijn grote geschubde gedaante en zijn bek vol tanden als beitels als een stamgast in de hedendaagse cultuur. De reeks Jurassic Park-films geldt daarin als het meest beeldpalend, zeker in de eerste productie uit 1993, waarbij het monster ontsnapt uit zijn territorium op het eiland - eerste signaal: een rimpeling in een glas water - en mensen belaagt. De T. rex keerde terug in games en als hebbeding voor kinderen, in speelgoedformaat.

De toon voor een buitengewone gigant werd al veel eerder gezet, aan het begin van de 20ste eeuw, waar The New York Times in 1905 na een ontdekking van een skelet het reptiel bestempelde als 'de koninklijke menseneter van de jungle' en 'de onbetwiste krijgsheer van de aarde'. De schilder Charles R. Knight maakte in 1927 een muurschildering voor het Field Museum of Natural History in Chicago met daarop een wat je een prototype van de geweldenaar kunt noemen: een T.rex staat op het punt een Triceratops aan te vallen.

De rij films, documentaires en tv-series is lang. In 1918 kwam de dino al voor in The Ghost of Slumber Mountain, met zowaar ook al een confrontatie met de Triceratops, in 1925 was er een rol in de verfilming van het boek The Lost World van Arthur Conan Doyle en in 1933 delft de toch onbetwiste krijgsheer het onderspit in een gevecht met King Kong. Na de oorlog komen T. rexen tot leven in onder meer Dinosaur! (1960), The Last Dinosaur (1970), de Jurassic Park-films en, zij het als skelet, in Night at the Museum (2006). Ook in animatiefilms komen ze voorbij, onder meer in We're Back! A Dinosaur's Story, Meet the Robinsons en Ice Age. Niet altijd meer in de rol van griezel en agressor: in Toy Story is Rex zelfs een tamelijk gevoelig type.

Want wie groot is en sterk, ook al is het even geleden, kan ook rekenen op hoon en spot. In cartoons is de krachtpatser geregeld het doelwit. Daar vraag je ook om: met die korte klauwtjes - in werkelijkheid toch een meter lang - oog je meer als een onhandige stumper dan een schrikaanjagend gedrocht. In de bundel T-rex trying van tekenaar Hugh Thomas, begonnen als blog op Tumblr, moet de arme dino maar kerstballen zien op te hangen of proberen te volleyballen.

Voor menigeen aan het eind van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig was het begrip T. rex niet de kennismaking met het wezen uit de prehistorie, maar met een popgroep. Marc Bolan maakte eerst deel uit van een akoestisch en tekstueel psychedelisch gekleurd duo (gitaar en bongo), voluit genaamd Tyrannosaurus rex, voordat hij in 1970 de naam afkortte en doorbrak bij het brede publiek als de voorman van een complete band. Sinds hij glittertjes onder zijn ogen plakte, geldt Bolan als de grondlegger van de glamrock. T. rex als afkorting van de wetenschappelijke aanduiding werd er en passant nog gangbaarder door.

De man die T. rex een watje noemde

Stoer beest, die Tyrannosaurus rex. Of struinde hij in werkelijkheid de vuilnisbakken af zoals in de jaren negentig werd gedacht?

Die lullige voorpootjes. Bekijk T. rex nog eens goed: is dít nou een roofdier dat brullend achter prooien aan rent?

Als-ie zou struikelen, zou hij plat op zijn bek gaan en iets breken, bij gebrek aan armen om hem op te vangen. En prooien zouden makkelijk aan hem ontkomen: een beetje roofdier heeft voorpoten nodig om de prooi te pakken en in bedwang te houden.

Er is maar één conclusie mogelijk, betoogde paleontoloog Jack Horner begin jaren negentig: T. rex was helemaal geen roofdier, maar een aaseter. Vandaar dat-ie zo groot was: als aaseter moet je de anderen op afstand kunnen houden. De koning gereduceerd tot aasgier - gretig werd het opgepikt door de media, en gevangen in documentaires met titels als T. rex: Warrior or Wimp?

Maar in de wetenschap was er nooit zoveel aan de hand. Horner, die model stond voor het door Jeff Goldblum gespeelde personage van dr. Ian Malcolm in Jurassic Park, gaf in een boek al meteen toe dat hij de aasetertheorie zwaar had aangezet 'om een beetje dwars te zijn'.

De laatste tijd is er ook steeds meer tastbaar bewijs dat Horner de T. rex ten onrechte voor watje heeft uitgemaakt. In 2013 dook er in de VS een fossiel op van een plantenetende dino met een afgebroken T. rex-tand in zijn staart: de wond was geheeld, blijkbaar had het beest een aanval overleefd, 'want aas geneest doorgaans niet', zegt paleontoloog Anne Schulp. En afgelopen najaar vergeleek een studie in het vakblad Journal of Zoology de nek van roofvogels met die van T. rex. Tyrannosaurus had een versterkte, beweeglijke nek waardoor hij helemaal geen sterke voorpoten nodig had, bleek daaruit.

'Een piranha heeft ook geen voorpoten. En een gifslang ook niet', zegt Schulp. 'Dit beest deed alles met zijn bek.' Problemen met valpartijen zal T. rex evenmin hebben gehad. 'Dat gaat pas spelen als je met 70 kilometer per uur een jeep probeert in te halen', verwijst hij naar de legendarische scène uit Jurassic Park waarbij de T. rex een auto achtervolgt. 'Maar ergens rond de 25 kilometer per uur zit je prima.'

Bovendien, vertelt Schulp, zijn er inmiddels voetsporen ontdekt - deels nog ongepubliceerd - die laten zien dat Tyrannosaurus-achtige sauriërs soms in kuddes liepen. Dat opent ineens een heel andere mogelijkheid: misschien jaagde het dier in groepsverband.

Waarmee niet is gezegd dat de Tyrannosaurus niet soms ook afval at. 'Als er een stuk lekker aas lag en er kwam een T. rex langs, zou het me niet verbazen dat hij er zijn tanden in zette', zegt Schulp.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.