Hoe kunnen verpleeghuizen moorden door verzorgers voorkomen?

Zeven vragen over de 'insulinemoorden' op bejaarden

Een 21-jarige verzorgende uit Rotterdam wordt ervan verdacht als uitzendkracht in meerdere verpleeghuizen bejaarde patiënten te hebben vermoord met insuline. Hoe heeft dit kunnen gebeuren?

Wat is tot nog toe bekend?

Een 21-jarige verzorgende wordt ervan verdacht een bewoner van een verpleeghuis 't Huys te Hoecke in Puttershoek een dodelijke injectie insuline te hebben toegediend. Daarop zijn andere instellingen benaderd waar hij heeft gewerkt. Zo zijn twaalf nieuwe verdachte situaties gemeld bij justitie. Het Openbaar Ministerie verdenkt de verzorgende nu van zeker drie moorden en twee pogingen tot moord, vermoedelijk eveneens met insuline. De verdachte werkte als stagiair en oproepkracht, ook bij onder meer Humanitas in Rotterdam en het Jasmijnhuis en De Riederborgh in Ridderkerk.

Hoe screenen verpleeghuizen hun personeel?

Zo'n VOG-verklaring zegt alleen iets over het verleden van iemand, het biedt relatieve schijnzekerheid

Thom Meens, woordvoerder Patiëntenfederatie Nederland

Werknemers in de zorg moeten sinds 2016 beschikken over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG). Ook deze verdachte had er één. Opvallend is dat de verdachte in augustus dit jaar is veroordeeld voor diefstal van 5.000 euro van een bejaarde bewoner in zorginstelling Laurens, waar hij in 2014 stage liep en in 2016 enige weken heeft gewerkt. Na de diefstal is hij op staande voet ontslagen. Onduidelijk is hoe het kan dat hij ondanks zijn veroordeling kon blijven werken als invaller in verschillende verzorgingshuizen. 'Zo'n verklaring zegt alleen iets over het verleden van iemand', zegt woordvoerder Thom Meens van de Patiëntenfederatie Nederland. 'Het biedt relatieve schijnzekerheid.'

Hoe toegankelijk zijn de medicijnen voor het zorgpersoneel?

Het verbaast Meens dat een uitzendkracht bij dergelijke medicijnen kan komen en deze zonder toezicht kan verstrekken aan bewoners van een verpleeghuis. Volgens bestuurder Jacqueline Joppe van de brancheorganisatie ouderenzorg Actiz zijn de protocollen rond medicatieverstrekking strikt. Alleen de medewerkers die dienst hebben bij de medicijnenronde kunnen in de regel de medicijnenkar openen. Bij voorkeur wordt deze taak uitgevoerd door vaste medewerkers die de bewoners kennen en weten welke medicijnen ze gebruiken. Maar ook stagiaires - onder toezicht - en bevoegde uitzendkrachten kunnen dit doen.

Hoe zit het met de insulineverstrekking?

Andere 'Engelen des Doods'

1977: Frans H. uit Kerkrade krijgt 18 jaar cel omdat hij vijf bejaarde patiënten met insuline-injecties om het leven heeft gebracht.

1995: Martha U. uit Delfzijl wordt ervan beschuldigd negen patiënten in een geriatrisch ziekenhuis met insuline-injecties te hebben gedood. Zij bekent vier mensen om het leven te hebben gebracht.

Veel bewoners van verpleeghuizen lijden aan diabetes en hebben insuline nodig, omdat hun alvleesklier deze stof niet meer aanmaakt. In de voormalige verzorgingshuizen waren relatief veel bewoners in staat zichzelf insuline toe te dienen, waarbij ze zelf hun medicijnen beheerden. In de verpleeghuizen zijn nauwelijks bewoners die dat zelf kunnen. Voor hun zit de insuline in de medicijnkast; deze wordt met een insulinepen ingespoten. Voor de toediening van insuline gelden vooraf dubbele controles die door twee medewerkers worden uitgevoerd, zegt Joppe. 'Heb ik de juiste cliënt en is dit de juiste dosis?, zijn dan de vragen. Als de medicatie is verstrekt, wordt dit afgetekend.' Ook in de betrokken verpleeghuizen zouden de protocollen zijn nageleefd.

Maar blijkbaar is dit systeem niet waterdicht?

Volgens hoogleraar Veiligheid in de zorg Jan Klein is er geen systeem te bedenken waarmee dergelijk misbruik met kwade opzet is uit te sluiten. Zelfs als verzorgenden en verpleegkundigen alleen via een persoonsgebonden sleutel bij de insuline zouden kunnen komen, zouden de veiligheidsmaatregelen nog zijn te omzeilen. 'Bijvoorbeeld als iemand elke patiënt net wat minder toedient en de medicijnen opspaart.' Hoe deze verdachte heeft gehandeld en hoe hij de insuline heeft verkregen, is nog niet bekend.

Wordt de zorg onveiliger door de inzet van meer uitzendkrachten?

Het ligt voor de hand dat er eerder fouten worden gemaakt als een invalkracht minder bekend is met de geldende regels in een tehuis

Thom Meens, woordvoerder Patiëntenfederatie Nederland

Personeelstekort is een van de grootste problemen in de (ouderen)zorg. Veel verpleeghuizen zetten uitzendkrachten in om de gaten in de roosters te vullen. Dat gaat soms ten koste van de kwaliteit van de zorg, zegt Meens van de Patiëntenfederatie. 'Bewoners vinden het vervelend als ze telkens andere gezichten zien. Een invalkracht weet bijvoorbeeld niet dat een bepaalde bewoner geen boterham met suiker mag. Het ligt voor de hand dat er eerder fouten worden gemaakt als een invalkracht minder bekend is met de geldende regels in een tehuis.' Ook de onbekendheid van de uitzendkracht kan een risico zijn. Klein: 'Deze verdachte heeft een voor onze maatschappij bizar idee ontwikkeld. Je mag hopen dat zorgmedewerkers zo nauw met elkaar samenwerken dat zoiets zou opvallen. Als een vast lid van een team in een verpleeghuis zo afwijkend zou denken, is de kans groter dat zijn collega's dat opvalt dan als het een uitzendkracht betreft.'

Zijn extra maatregelen nodig voor meer veiligheid in verpleeghuizen?

Zowel de Patiëntenfederatie als Actiz en hoogleraar Klein beklemtonen dat bewoners in verpleeghuizen veilig zijn. Zij zien de daden van deze verdachte als een ernstig maar zeldzaam incident.