AnalyseSprinkhanenzwermen

Hoe kan de sprinkhaan zoveel ravage aanrichten in Oost-Afrika?

Een vrouw slaat de sprinkhanen om haar heen weg op een boerderij in het dorp Katitika in Kenia. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

In een paar weken hebben miljarden sprinkhanen grote hoeveelheden gewassen in Oost-Afrika verwoest en het einde is voorlopig niet in zicht. Wat voor dier is het dat de voedselvoorziening in de regio bedreigt? 

Onheilspellend zoemende insectenwolken trekken een spoor van verwoesting door Oost-Afrika. Miljarden sprinkhanen vreten alles kaal wat ze op hun weg tegenkomen. Niets blijft er over van een oogst als een hongerige zwerm zich op de gewassen heeft gestort. Landen als Kenia, Somalië en Ethiopië gaan gebukt onder een sprinkhanenplaag van bijbelse dimensies. In een regio die toch al kwetsbaar is voor tekorten, wordt de voedselvoorziening ernstig bedreigd. De beesten hebben de afgelopen weken enorme hoeveelheden gewassen vernietigd. Maïs, gerst, suikerriet, fruit, alles verdwijnt. Het einde van de beproeving is voorlopig niet in zicht. Het kan zelfs nog erger worden.

Wat voor dieren zijn het die voor deze rampspoed zorgen? Waar komen ze vandaan en hoe zijn ze te bestrijden?

Massa

De insecten die Afrika teisteren zijn woestijnsprinkhanen. Ze behoren tot de sprinkhanensoorten die voorkomen in twee levensvormen: als solitair insect en als onderdeel van een zwerm. Zolang de sprinkhaan als eenling leeft, veroorzaakt hij geen overlast. Die ontstaat pas als het beest een metamorfose ondergaat, zegt Arnold van Huis, emeritus hoogleraar entomologie aan de Wageningen Universiteit. Als de sprinkhanen dicht op elkaar komen te zitten, bijvoorbeeld doordat ze niet verder kunnen trekken bij een zee of bergketen, en de omstandigheden zijn gunstig, dan veranderen hun gedrag en lichamelijke eigenschappen. Het solitaire bestaan gaat dan over in een levensvorm die gregair wordt genoemd. Ze gaan deel uitmaken van een massa.

Die verandering (gregarisatie) wordt op gang gebracht wanneer de beesten elkaar letterlijk voor de voeten lopen, als ze elkaar aanraken. Uit onderzoek is gebleken dat woestijnsprinkhanen de gregaire vorm ook aannemen als je zachtjes met een penseel over hun achterpoten strijkt. Ze gaan zich anders gedragen, niet meer als eenling maar als groep. Ze krijgen een andere kleur, groen wordt geel en zwart. De hormonenhuishouding verandert, net als de verhouding van de lichaamsdelen. Het lichaam wordt korter, de vliegspieren worden sterker.

Beeld Volkskrant Infographics

Van Huis: ‘Solitaire sprinkhanen zijn kieskeurig, ze eten alleen bepaalde planten. Gregaire soortgenoten eten alles – bladeren, bloemen, bast, vruchten, zaden.’ Ze eten ook veel meer: een volwassen woestijnsprinkhaan kan op een dag zijn eigen gewicht aan vers groen wegwerken. Dat is zo’n 2 gram per dag. Een zwerm van een vierkante kilometer – dat is bij deze plaag een kleintje – bevat 40- tot 50 miljoen sprinkhanen. Die kunnen in een dag evenveel voedsel eten als 35 duizend mensen, aldus de FAO, de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN. De omvang van zwermen kan oplopen tot honderden vierkante kilometers. Een zwerm zo groot als Amsterdam kan in een dag het menu van 7,5 miljoen Nederlanders verstouwen.

Een plaag van bijbelse proporties

De ergste sprinkhanen­plaag in decennia bedreigt de voedselvoorziening in Oost-Afrika, ziet fotograaf Sven Torfinn. In Kenia doen miljarden insecten zich tegoed aan gewassen.

De overgang van de ene levensvorm naar de andere neemt zo’n drie generaties in beslag. Generaties sprinkhanen volgen elkaar elke twee, drie maanden op. Als temperatuur en vochtigheid gunstig zijn en de omgeving groen is, dan kunnen de dieren zich razendsnel vermenigvuldigen. Eitjes komen als eipakketten in vochtige zandgrond. Een volwassen solitair vrouwtje legt 60 tot 150 eitjes in zo’n pakket, gregaire vrouwtjes wat minder: 35 tot 80. Dat doen ze gemiddeld tweemaal in hun leven. Zelfs al komt een deel van de eitjes niet uit, dan nog kan de toename enorm zijn. ‘Een vermenigvuldigingsfactor tussen de 10 en 20 is niet ongewoon, en dan kan in drie generaties een zwerm duizend tot achtduizend keer zo zo groot worden’, aldus Van Huis.

De woestijnsprinkhaan (Schistocerca gregaria) doorloopt in zijn drie tot vijf maanden durende leven drie fasen: eitje, hopper (ook wel nimf genoemd), volwassenheid. Hoppers vervellen een aantal keren. Ze groeien in stapjes door uit hun exoskelet te barsten, zoals de Hulk uit zijn kleren scheurt. Bij de laatste vervelling krijgen ze vleugels. Daarmee zijn ze in staat om spectaculaire afstanden te overbruggen. Ze kunnen meer dan 100 kilometer per dag afleggen en blijven lang in de lucht als dat nodig is. Met enige regelmaat steken ze de Rode Zee over, een afstand van 300 kilometer. In 1988 hebben sprinkhanen vanuit Mauritanië in West-Afrika zelfs de Caribische eilanden bereikt, al werden ze daarbij geholpen door een harde wind.

Bij de laatste vervelling krijgen woestijnsprinkhanen vleugels. Daarmee zijn ze in staat om spectaculaire afstanden te overbruggen.Beeld Getty Images

Woestijnsprinkhanen komen voor in de (semi)woestijnen van Afrika, het Midden-Oosten en Azië en vormen daar al eeuwen een bedreiging voor de landbouw. Solitaire beesten leven verspreid over 25 landen. Als ze in zwermen leven, wordt hun verspreidingsgebied groter en kunnen ze zo’n zestig landen of delen daarvan bestrijken. Dit komt neer op eenvijfde van het aardoppervlak. Eentiende van de wereldbevolking loopt de kans nadelige gevolgen te ondervinden van sprinkhanenplagen, aldus de FAO.

Beeld Volkskrant Infographic

De zwermen die rondwaren in Afrika zijn ontstaan op het Arabisch Schiereiland, waar in 2018 en 2019 veel regen is gevallen – de ideale omstandigheden voor sprinkhanen om zich voort te planten. Drie generaties die niet zijn waargenomen, hebben zich daar kunnen ontwikkelen. Vanuit Jemen zijn de dieren overgestoken naar Ethiopië en Somalië, waar ze zich verder konden ontwikkelen. Vanuit die landen hebben zwermen het noordoosten van Kenia bereikt. Oeganda en Zuid-Soedan lijken nu aan de beurt. Onlangs zijn zwermen vanuit het grensgebied tussen Pakistan en India naar Oman en Jemen gevlogen, vanwaar ze zouden kunnen oversteken naar de Hoorn van Afrika. Een nieuw regenseizoen staat voor de deur. Meer neerslag betekent meer groen en meer sprinkhanen. De FAO vreest dat de insecten zich de komende maanden sterk zullen vermenigvuldigen. ‘Ze hebben nu eitjes gelegd. Er wordt regen verwacht. Ik denk dat het erger wordt’, aldus Van Huis.

Klimaatverandering

De oorzaak van de plaag moet worden gezocht in de klimaatverandering, menen sommige deskundigen. Ze wijzen erop dat het water in het westelijk deel van de Indische Oceaan de afgelopen twee jaar warmer was dan gewoonlijk, waardoor er cyclonen konden ontstaan die zorgden voor meer neerslag. Keith Cressman, sprinkhanenspecialist bij de FAO, houdt een slag om de arm: ‘We weten dat cyclonen verwekkers zijn van sprinkhanenzwermen en de afgelopen jaren is de frequentie van cyclonen in de Indische Oceaan toegenomen. Het is lastig om een direct verband te leggen met klimaatverandering. Maar als deze trend aanhoudt, dan zal dat zeker leiden tot een toename van de sprinkhanenzwermen in de Hoorn van Afrika.’

Marcel Dicke, hoogleraar entomologie aan de Wageningen Universiteit, denkt niet dat klimaatverandering een cruciale rol speelt. ‘De afgelopen honderd jaar zijn er diverse sprinkhanenplagen geweest. Die ontstaan van tijd tot tijd. Op onvoorspelbare momenten, afhankelijk van lokale weersomstandigheden.’ Van Huis valt hem bij: ‘Voor de jaren zeventig waren er meer plagen dan de afgelopen decennia. Ik geloof wel dat het klimaat verandert, maar ik geloof niet dat sprinkhanenplagen daardoor vaker voorkomen.’

Tegen sprinkhanenplagen staan we vrij machteloos, verzuchten beide wetenschappers. Om de dieren te bedwingen, worden pesticiden in lage concentraties vanuit kleine vliegtuigjes in de lucht gesproeid, maar door de omvang en de beweeglijkheid van de zwermen blijft het effect daarvan beperkt. Bovendien beschikken de meeste getroffen landen over onvoldoende materieel en chemicaliën om accuraat te reageren. Dicke: ‘Het is net als bij de bosbranden in Australië: er wordt wel geblust, maar uiteindelijk moet het weer de oplossing bieden. Toen Marokko in 2004 met grote hoeveelheden pesticiden sprinkhanen te lijf ging, was het toch de kou die ertoe leidde dat de plaag eindigde. Aan deze plaag in Afrika zal vermoedelijk pas een eind komen als in juni de droge tijd aanbreekt.’

Bestrijding begint eigenlijk altijd te laat. De eitjes liggen centimeters diep in het zand verborgen en zijn dus onzichtbaar. Het meest kwetsbaar zijn de insecten als ze over de grond lopen, maar dan leven ze verspreid over enorme gebieden en zijn ze toch moeilijk uit te roeien. Ze zijn klein en zitten vaak verstopt in het gras. Als ze eenmaal vleugels hebben is bestrijding nog lastiger. Van Huis: ‘Als een zwerm opdoemt, hoe krijg je dan de pesticiden tijdig op de plek waar je ze wil hebben? Waar vind je de vliegtuigen? De sprinkhanen verplaatsen zich snel.’

Tot de jaren tachtig werd het krachtige gif Dieldrin, een chloorverbinding, ingezet bij de bestrijding van sprinkhanenplagen. Bestrijders spoten het in stroken over de begroeiing, zodat sprinkhanen zich doodvraten. Een effectief middel, maar het mag niet meer worden gebruikt vanwege de ernstige schade aan het milieu. Met de huidige toegestane sproeimiddelen (pesticiden die direct op de insecten wordt gespoten) is bestrijding het effectiefst als snel wordt gereageerd wanneer sprinkhanen zich beginnen te verzamelen en nog niet rondtrekken. Maar welk land houdt dat goed in de gaten als er jaren geen plaag meer is geweest? ‘Kenia heeft zeventig jaar geen grote plaag gehad’, zegt Van Huis. ‘Je kunt niet verwachten dat ze al die tijd alert blijven.’

Een plaag van bijbelse dimensies

Sprinkhanen vormen een van de plagen van Egypte, zoals beschreven in het Oude Testament. God veroorzaakte tien rampen omdat de Egyptische koning (farao) het volk van Israël niet uit zijn land liet vertrekken. Voor de achtste plaag stuurde God zwermen sprinkhanen op het land af, staat in het bijbelboek Exodus. ‘Mozes strekte zijn staf uit over Egypte, en toen liet de Heer die hele dag en die hele nacht een oostenwind over het land waaien. Toen de morgen aanbrak had de wind de sprinkhanen aangevoerd. In grote zwermen streken ze in heel Egypte neer. Nooit eerder was er zo’n sprinkhanenplaag geweest en nooit zal er meer zo’n plaag komen. Overal zag de grond zwart van de sprinkhanen. Ze vraten alle planten en vruchten op die de hagel had overgelaten, zodat er nergens in Egypte aan bomen of planten nog iets groens te bekennen viel’, aldus de nieuwe bijbelvertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap. De andere plagen waren: water dat in bloed verandert, plagen van kikkers, luizen en steekvliegen, veepest, zweren, hagel, duisternis en de dood van eerstgeborenen.

Wetenschappers van de Universiteit van Heidelberg betoogden tien jaar geleden dat het bijbelverhaal over de plagen mogelijk berust op werkelijke gebeurtenissen. De rampen zouden verband houden met een periode van droogte en natuurrampen, die zich ongeveer drieduizend jaar geleden zouden hebben voorgedaan in de stad Pi-Ramesse in het Oude Egypte. Het water van de Nijl dat in bloed verandert zou kunnen worden verklaard door giftige algen die de rivier tijdens droogte rood kleurden. De plagen van kikkers, luizen en steekvliegen zouden indirect het gevolg zijn van klimaatverandering. Insecten zouden ziekten hebben verspreid. Een uitbarsting van de vulkaan de Thera zou hebben geleid tot overvloedige regenval (gunstig voor sprinkhanen) en verduistering van het zonlicht. De eerstgeborenen zouden gestorven kunnen zijn door het eten van beschimmeld graan – de oudste kinderen mochten het eerst eten.

Factcheckers van de Universiteit Leiden stuitten op scepsis bij natuurwetenschappers. Die wezen erop dat de vulkaan vijfhonderd jaar eerder is uitgebarsten dan de plagen zich zouden hebben voorgedaan. ‘Kan een uitbarsting na zoveel jaren nog voor dergelijke effecten zorgen?’ Ook godsdienstfilosoof Willem Drees verwierp de conclusies van de Duitse onderzoekers. Het verhaal in Exodus is geen ooggetuigenverslag, stelt hij. ‘Voor zover wij weten gaat het in Exodus om verhalen die honderden jaren later zijn opgeschreven. In zo’n situatie is een verhaal primair een literaire vorm waarin een culturele waarheid wordt uitgedrukt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden