Hoe het historisch museum geschiedenis werd

AMSTERDAM - Elke week op VKGeschiedenis.nl: een column over het actuele verleden. Vandaag: Willem de Bruin over het einde van het Historisch Museum.

null Beeld anp
Beeld anp

Drie dagen na het kabinetsbesluit geen geld uit te trekken voor een gebouw voor het Nationaal Historisch Museum heeft het NHM tijdelijk onderdak gevonden in de Amsterdamse Zuiderkerk.

Een voorbeeld van slagvaardig handelen dat in schril contrast staat met het tempo waarin het NHM-dossier zich de afgelopen jaren voortsleepte.

Het zou daarom interessant zijn te weten hoe lang de beide directeuren van het NHM, Erik Schilp en Valentijn Byvanck, hun vertrek uit Arnhem al aan het voorbereiden waren. Maar is het wel zo erg dat het gedroomde gebouw in Arnhem van de baan is?

Bos
Nee, want het was vanaf het eerste moment de verkeerde invulling van een goed idee. Een historisch museum hoort in de stad en niet, zoals de bedoeling was, in het bos. Nederland was dan ook de bizarre discussie over de kosten van een parkeerterrein bespaard gebleven.

Maar dat is niet de kern van de kwestie. Ook de vestiging van het museum in een bestaand gebouw in het centrum van Arnhem, waarvan even sprake is geweest, zou vragen zijn blijven oproepen. Want waarom dan niet gekozen voor Amsterdam of Den Haag?

Waarom niet alsnog de afdeling vaderlandse geschiedenis van het Rijksmuseum in ere hersteld of het in Den Haag geplande Huis van de Democratie uitgebreid tot een Huis van de Geschiedenis?

Wat ligt als vestigingsplaats van een Nationaal Historisch Museum meer voor de hand dan de hoofdstad of de residentie?

Plasterk
Het nieuwe kabinet, zoveel is duidelijk, heeft weinig op heeft met kunst en cultuur. Voor VVD-staatssecretaris Halbe Zijlstra tellen slechts de kosten.

Het is echter vooral voormalig PvdA-minister Plasterk die bij zichzelf te rade moet gaan. Onbedoeld is het NHM een symbool geworden van een van de belangrijkste constanten in de Nederlandse geschiedenis. Ons land mag sinds Napoleon officieel een eenheidsstaat zijn met een centrale regering, in de praktijk blijkt de macht vaak nog even versnipperd als ten tijde van de Republiek.

In plaats van de regie in eigen hand te nemen, maakte Plasterk de kapitale fout alle steden een gelijke kans te geven, om uiteindelijk tot ieders verrassing Arnhem als winnaar aan te wijzen.

Achterhaald concept
Toen hij ook nog eens twee directeuren benoemde die een traditioneel museum eigenlijk een achterhaald concept vonden en zich afvroegen waarom je de geschiedenis in chronologische volgorde zou moeten vertellen, was de geest uit de fles.

Het enige serieuze argument om voor de Gelderse hoofdstad te kiezen, was de aanwezigheid van het Nederlands Openluchtmuseum. Een bijzonder museum dat vanwege de opzet per definitie niet in het centrum van de stad zou kunnen worden gevestigd. En ja, ook het NOM beeldt, op een geheel eigen manier, de Nederlandse geschiedenis uit, maar dat is destijds nooit een argument geweest de afdeling vaderlandse geschiedenis van het Rijksmuseum dan ook maar naar Arnhem te verhuizen.

In zekere zin is bijna ieder museum een historisch museum omdat het ons uitingen van kunst en cultuur uit het verleden toont, maar dat is niet hetzelfde als een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen die Nederland hebben gemaakt tot wat ons land nu is.

Gezag
Daarmee komen we bij een tweede Nederlandse eigenaardigheid. De afwezigheid van een sterk centraal gezag was er er mede debet aan dat het tot in de negentiende eeuw duurde voor er iets van een nationaal bewustzijn ontstond.
De nog altijd bestaande onzekerheid over de nationale identiteit wreekt zich nu in de confrontatie met nieuwkomers uit geheel andere culturen. Welk beeld van Nederland houden we hen voor? Het is de paradox die het NHM vanaf het begin parten heeft gespeeld.

Voortgekomen uit de behoefte het historisch bewustzijn te vergroten, is het geringe nationale zelfbewustzijn er tegelijkertijd de oorzaak van dat niemand de behoefte voelde het project naar zich toe te trekken. Ging de discussie niet over de locatie dan ging het wel over de opzet van het museum. Want het mocht vooral niet te moeilijk worden.

Gezinsuitje
Met de keuze voor samenwerking met het Openluchtmuseum en de benoeming van twee directeuren die door Plasterk veelbetekenend als de 'Victor & Rolf van de museumwereld' werden aangeduid, leek het daarmee wel goed te zitten. Het NHM zou, in de woorden van de PvdA-bewindsman, 'een echt gezinsuitje' moeten worden. De overheersende boodschap was: neem het allemaal niet te serieus.

Nu de politiek zijn handen steeds verder van het NHM aftrekt, wordt de kans groter dat de invulling van het museum onder de leiding van beide eigenzinnige directeuren nog verder af komt te staan van wat de initiatiefnemers voor ogen stond. Particuliere sponsors zullen hun eigen wensen hebben, gemeenten zullen opnieuw hun kans schoon zien leegstaande panden onder de aandacht te brengen. Bovendien, zo benadrukte NHM-directeur Erik Schilp afgelopen zaterdag nog maar eens, dat je een gebouw nodig zou hebben, 'is een beperkte opvatting van wat een museum is.'
Staatssecretaris Zijlstra zegt het hem graag na.

Willem de Bruin is medewerker van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden