Belangwekkende bijzakenFries als standaardtaal

Hoe het Fries verdween uit Noord-Holland

Heel kort door de bocht gesteld: als de Franken de Saksen en de Friezen niet hadden overvleugeld, dan was het Fries onze standaardtaal geworden. Had gekund. Of in elk geval: dan was het Fries in Nederland een veel grotere taal gebleven dan het nu is.

Een zangbundel uit 1643 met een Friestalig lied, geschreven door een – onbekende – Noord-Hollandse schrijver. Hollands-Fries was zijn moedertaal.Beeld DBNL

Wie? Arjen Versloot, hoogleraar Germaanse taalkunde, Universiteit van Amsterdam
Wat is zijn specialiteit? Historische taalkunde van het Fries
Originele titel publicatie? ‘Frysk út Noard-Hollân út de 17e iuw’, in Us Wurk, jaargang 67 (2018)
Vrij vertaald? In Noord-Holland werd tot in de 17de eeuw Fries gesproken en geschreven

We schrijven ongeveer 400-650 na Christus, legt Arjen Versloot uit, hoogleraar Germaanse taalkunde en bijzonder hoogleraar Fries. In die tijd werd voornamelijk de droge, hooggelegen kuststrook langs de Noordzee bewoond, vooral door Friezen die redelijk intensief contact hadden met de overzeese Angelsaksen. In die kuststrook sprak men van noord tot zuid onder andere een vroegere vorm van Fries, van Den Helder tot de Nieuwe Maas bij Rotterdam.

Maar vanaf 700 werden de Franken machtiger en die spraken een soort proto-Nederlands. Het Fries verschrompelde tot een kleine, regionale taal, hoewel nog eeuwen later Hollandse gemeenschappen een soort Fries spraken. Van die laatste taal is op schrift weinig overgeleverd. Alleen wat losse woorden, zoals geografische namen. Zo is de naam IJ, de rivier die door Amsterdam stroomt, afgeleid van het Friese ‘Ee’, dat ‘water’ betekent. Datzelfde ‘ee’ zit ook in Edam.

Van dat ‘Hollandse’ Fries zoekt Arjen Versloot in oude teksten sporen. Tot nu toe waren er alleen een paar losse, 17de-eeuwse woorden gevonden uit Waterland, de streek benoorden Amsterdam, bijvoorbeeld in een klucht van Bredero (1585-1618).

Tot zijn verrassing trof Versloot in een Amsterdamse zangbundel uit 1643 een Friestalig lied aan. Niet in het bekende 17de-eeuwse Fries, maar in een variant waarin zogeheten ‘Hollandismes’ voorkomen: woorden die werden gebruikt in Holland, de gebieden die nu Noord- en Zuid-Holland heten. Het lied dat Versloot vond, is dus niet geschreven door een Fries die in Amsterdam is neergestreken, maar door een – onbekende – Noord-Hollandse schrijver voor wie Hollands-Fries zijn moedertaal was.

In dat scabreuze liefdeslied van 48 regels beklaagt een man zich dat hij niet binnen kan in het huis van zijn ‘verloofde’. Volgens de traditie van het kweesten zou hij zijn aanbedene mogen bezoeken voor seks vóór het huwelijk, bij wijze van proeve van bekwaamheid. Maar de deur zit op slot. En dat terwijl hij nog wel zo geil is. 

In dit Hollands-Friestalige lied viel Versloot als eerste het woord ‘fleysch’ op, dat ‘vlees’ betekent. Die variant bestaat niet in het 17de-eeuws Fries, daar sprak men toen van ‘flesk’.

Versloot: ‘Ik ben die tekst gaan bestuderen en de conclusie is dat dit geen Fries is uit Friesland, maar uit Noord-Holland.’ Dat is bijzonder, want tot op heden was er geen echte tekst bekend in dat Hollandse Fries. ‘En nog wel in een in Amsterdam gedrukte bundel, bedoeld voor Amsterdamse jongedames.’

In het lied komen Hollands-Friese woorden voor die noch in het gewone Fries, noch in andere bekende Friese dialecten bestaan, maar die wel voorkomen in latere dialecten van Noord-Holland, zoals het Zaans. Zo gebruikt de schrijver ‘swickerig’, dat zich het beste laat vertalen als ‘zoenerig’. En ‘wenderen’, dat ‘verblijven’ betekent.

Versloot ziet in de liedtekst opnieuw een bewijs dat er tot in de 17de eeuw Fries werd gesproken in Holland. En dan niet het hedendaagse West-Fries, want dat is een groep dialecten van het Nederlands. Het oorspronkelijke Hollands-Fries is inmiddels uitgestorven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden