Interview

Hoe heel je een nationaal trauma?

Tribunalen, waarheidscommissies, ze werken maar zeer ten dele als middel om een gewelddadig verleden te verwerken.

Beklaagdenbank tijdens het proces van Neurenberg. Van links af: (eerste rij) Göring, Hess, Von Ribbentrop en Keitel; (tweede rij) Dönitz, Raeder, Von Schirach, Sauckel en Jodl. Beeld anp

In Duitsland zijn ze er erg bedreven in geraakt: een duister verleden onder ogen zien. De Bondsrepubliek heeft er zo'n beetje haar identiteit aan ontleend en heeft er alom respect mee verworven. Maar ze heeft in de wereld geen school gemaakt. In andere 'post-autoritaire samenlevingen' worden wandaden van dictators verheimelijkt of vergoelijkt, blijven de dienaren van een fout regime ongestraft en moeten burgers zich voegen naar de 'officiële herinneringspolitiek'. Goedschiks of kwaadschiks.

De Amerikaans/Nederlandse historica Nanci Adler (1963) doet al jaren onderzoek naar de verwerking van een dictatoriaal of gewelddadig verleden in landen die een regimewisseling hebben ondergaan. Zij is sinds 2003 verbonden aan het NIOD, sinds 2014 als directeur onderzoek. Ook is zij hoofd van de afdeling Holocaust- and Genocide Studies van het NIOD en teamleider van het onderzoeksprogramma Understanding the Age of Transitional Justice. Sinds 15 juni is zij hoogleraar herinnering, geschiedenis en recht in relatie tot regimewisselingen aan de Universiteit van Amsterdam.

Is er een recept dat u aan landen met een historisch trauma zou kunnen voorschrijven?

'Als er al een recept zou zijn voor de ene samenleving, zou dat in het andere niet aanslaan. Je kunt wel vaststellen wat niet werkt. Zo heb ik mijn twijfels over de werking van tribunalen - zeker als die van buitenaf worden opgelegd. Waarheids- en verzoeningscommissies bieden ook niet altijd uitkomst.'

Dus u deelt niet de algemene waardering voor het Tribunaal in Neurenberg dat in de naoorlogse jaren de nazitop heeft berecht?

'Neurenberg was een lovenswaardige poging om recht te doen. Het had op dat moment geen precedent in de wereldgeschiedenis en was dus uniek. Maar het is het verslagen Duitsland ook opgedrongen en heeft eraan bijgedragen dat de Duitsers pas een paar decennia later zelf het eigen verleden onder ogen zijn gaan zien. Dat zie je ook bij het Joegoslavië Tribunaal: dat heeft in Servië in die zin weinig impact gehad dat een zelfkritische omgang met de Balkanoorlogen in de jaren negentig nog steeds niet aan de orde is. Zelfs de Servische president veroorloofde zich de opvatting dat er bij Srebrenica hooguit sprake was van een misdaad, maar niet van een genocide.'

Het Joegoslavie Tribunaal. Beeld anp

Die kritiek is toch niet van toepassing op de waarheids- en verzoeningscommissie in Zuid-Afrika?

'Misschien had het land daar meteen na de apartheid nog wel baat bij. Maar voor de slachtoffers van de apartheid en hun nabestaanden is het toch moeilijk verteerbaar dat de beulen van het regime amnestie hebben gekregen omdat ze elk vreselijk detail van hun werk hebben opgebiecht. De waarheids- en verzoeningscommissie heeft wel rust, maar geen recht gebracht.'

Maar je moet toch wat als post-autoritaire samenleving?

'Je kunt je afvragen in hoeverre zo'n helingsproces te regisseren is. Of het meteen na een regimewisseling moet plaatsvinden, of pas veel later. Of het zinnig is excuses aan slachtoffers aan te bieden en namens wie dat zou moeten gebeuren. Je kunt je vooral afvragen of dit wel een juridisch proces moet zijn. Historici zouden er een veel belangrijker rol bij kunnen spelen.'

Hoe dan?

'Het gaat erom dat het nationaal verleden zoals de burger dat heeft ervaren niet te ver af staat van 'de officiële versie'. Dat vereist toegankelijkheid van archieven. Alleen op die basis kan een gezamenlijk verleden ontstaan. En die kan weer de basis vormen van verzoening. We hebben behoefte aan collectieve herinneringen.'

Waar in de omgang met een duister verleden Duitsland aan de ene kant staat, staat Rusland, met zijn stalinistische verleden, aan de andere kant.

'Vijfentwintig jaar geleden verdiepte ik mij in Memorial, de burgerbeweging die streeft naar een zichtbare, officiële erkenning van de slachtoffers van de grote Terreur. Ik had toen nooit kunnen denken dat die beweging nu stelselmatig door de overheid zou worden gedwarsboomd, dat 40 procent van de Russen meent dat Stalin een positieve rol heeft gespeeld in de geschiedenis, en dat 30 procent van de Russen het bloedbad van Katyn (de massamoord op Poolse officieren door de Russische geheime dienst NKVD in 1940, red.) door de nazi's is aangericht.

'Rusland heeft meerdere gelegenheden om de confrontatie met het eigen verleden aan te gaan onbenut gelaten. Het autoritarisme zit te diep geworteld in de samenleving en in de mensen. En straks zijn er geen Russen meer die nog van de Goelag kunnen getuigen.'

Nanci Adler.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.