Hoe heeft Stapel de wetenschappelijke wereld voor de gek kunnen houden?

De commissie-Levelt presenteert vanmiddag haar eindrapport over de zaak Diederik Stapel, een van de omvangrijkste wetenschapsfraudes die de psychologie ooit heeft gekend. Wat kunnen we verwachten?

Diederik Stapel. Beeld anp

De universitaire wereld werd vorig jaar opgeschrikt door het bericht dat de Tilburgse hoogleraar Diederik Stapel grootschalige fraude had gepleegd. Collega's van Stapel waren vlak daarvoor naar het bestuur gestapt met aanwijzingen dat er iets niet goed zat. Stapel zou stelselmatig gebruik hebben gemaakt van gefingeerde data.

Tot de fraude uitkwam had de sociaal-psycholoog Stapel een vlekkeloze reputatie als onderzoeker en docent. De hoogleraar haalde vaak de media met opvallende onderzoeksresultaten, zoals dat mensen in een rommelige omgeving eerder stereotyperen en discrimineren.

De zaak noopten veel media tot zelfonderzoek. Worden wetenschappelijke conclusies niet te snel gepubliceerd zonder controle van de onderzoeksmethoden? Ook de universiteiten kregen kritiek. De druk van het publiceren zou te groot zijn, veel wetenschappers zouden lijden aan reputatiestress en/of scoringsdrift.

Hufterig
Een onderzoekscommissie onder leiding van voormalig KNAW-president Willem Levelt beschreef twee maanden later hoe Stapel te werk was gegaan. Wat begon met het aanvullen van data, eindigde met het fingeren van alle gegevens in een onderzoek. Zo schiep Stapel langzaam een eigen werkelijkheid, waarin bijvoorbeeld het eten van vlees mensen 'hufterig' zou maken.

De commissie uitte in het rapport forse kritiek op de cultuur onder sociaal-psychologen, die de fouten van Stapel mogelijk zou hebben gemaakt. Daarnaast bleek bij collega's van Stapel die eerder argwaan hadden gekregen, de stap te groot om de zaak aan de kaak te stellen. Levelt deed daarom de aanbeveling om een laagdrempelige vertrouwenspersoon voor fraudegevallen aan te stellen.

Verwijten
Vandaag, ruim een jaar later, volgt het eindrapport. De conclusies zullen niet radicaal anders zijn dan een jaar geleden. Wel zal meer duidelijk worden hoe Stapel onopgemerkt de grootschalige fraude heeft kunnen plegen. Valt zijn onderzoekscollega's wat te verwijten?

Ook zal er waarschijnlijk meer duidelijk worden over het exacte aantal fraudegevallen dat op naam van Stapel kan worden geschreven.Tot nu toe is duidelijk dat Stapel gefraudeerd heeft in zeker 55 van de 130 onderzochte studies. Bij nog eens 10 gevallen zijn er sterke aanwijzingen voor fraude. In totaal treft de fraude 21 internationale vakbladen en zeker 37 co-auteurs.

Zelfonderzoek
Stapel zelf heeft één keer gereageerd op de hele zaak. Dat deed hij met een open excuusbrief naar aanleiding van een tussenrapport over zijn zaak. 'Ik besef dat er nog heel veel vragen zijn. Mijn huidige gesteldheid staat mij echter niet toe deze te beantwoorden', schreef hij. 'Ik zal nog diep moeten graven om te achterhalen waarom dit alles gebeurd is, wat mij hiertoe heeft bewogen.'

Het lijkt er intussen op dat Stapel vergevorderd is met zijn zelfonderzoek, aangezien een boek van hem aanstaande is. De aankondiging ervan lekte gisteren uit op de website van Free Record Shop. Daar stond het vast aangekondigd, bij de psychologieboeken. Volgens de website zal het komende vrijdag verschijnen, als paperback van 18,90 euro.

De uitkomsten van het onderzoek van de commissie zijn vanmiddag vanaf 13:00 uur te lezen op deze site.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.