Het door Samuel Goudsmit gestolen reliëf.
Het door Samuel Goudsmit gestolen reliëf. © Kelsey Museum

Hoe een vermist Egyptisch reliëf na 72 jaar terugkomt naar Berlijn

Nederlandse natuurkundige en nazi-jager zou museumstuk hebben meegenomen

Het archeologisch museum in Ann Arbor, Michigan heeft vorige week een zeldzaam kalkstenen reliëf teruggeven aan het Ägyptisches Museum in Berlijn, waar dat sinds de Tweede Wereldoorlog vermist was. Volgens de Leidse egyptoloog Nico Staring heeft de Nederlands-Amerikaanse natuurkundige en nazi-jager Samuel Goudsmit het in 1945 in stilte meegenomen uit de Duitse hoofdstad.

Goudsmit (1902-1978) was aan het einde van de oorlog als wetenschappelijk speurder in het smeulende Berlijn met de Amerikaanse inlichtingenmissie Alsos, die daar zocht naar kernwapengeheimen van de Duitsers. Daarnaast was hij een verwoed verzamelaar en kenner van Egyptische oudheden, die het museum in Berlijn al sinds zijn studententijd in Leiden en Amsterdam kende. In 1927 was hij als veelbelovend jong fysicus naar Michigan vertrokken.

Dat Goudsmit in 1945 bij de val van Berlijn in het zwaarbeschadigde museum is geweest, staat vast. In zijn boek over de geheime atoommissie Alsos uit 1947 beschrijft hij hoe de moedeloze museumbewaker hem van vooroorlogse bezoeken herkent en een hele sarcofaag aanbiedt, die echter te groot is om mee te nemen. Hij steekt naar eigen zeggen wel twee kartonnen fragmenten van mummies met hiëroglyfen in zijn zakken.

Stèle

Hij was er voor de oorlog geweest, hij las hiëroglyfen en het is een schitterend stuk dat je door dat glazuur niet over het hoofd ziet

Nico Staring, egyptoloog

Over het blauwgeglazuurde reliëf of stèle - een fragment van pakweg 20 centimeter groot - rept hij nergens. 'Maar hij kan het gemakkelijk in zijn zak hebben gestoken', zegt Staring, die benadrukt dat hij niet kan bewijzen dat Goudsmit het stuk echt heeft ontvreemd. Dat Goudsmit er in zijn boek niets over zegt, kan zowel betekenen dat hij het niet heeft meegenomen, als dat hij dat liever stil hield. 'Het is hoe dan ook vreemd, de stèle is veel opwinderder dan een paar stukken kartonnage', zegt Staring.

Goudsmit noteerde in zijn aantekeningen dat het stuk in 1945 was gekocht van een privéverzamelaar in Berlijn. Als dat zo is, is het volgens Staring raar dat Goudsmit zelf nooit het verband met het Berlijnse museum heeft gelegd. 'Hij was er voor de oorlog geweest, hij las hiëroglyfen en het is een schitterend stuk dat je door dat glazuur niet over het hoofd ziet.'

Het Egyptische Museum in het hart van Berlijn werd in 1944 en februari 1945 bij geallieerde bombardementen zwaar beschadigd. Staring deed de laatste jaren promotie-onderzoek naar het graf van de burgemeester Ptahmose van Memphis, 13de eeuw voor Christus. Hij vond een schets van het reliëfje in Berlijn, maar niet het stuk, dat vermist heette. Tot hij foto's zag van een vergelijkbaar object in de Goudsmit-collectie in het museum in Ann Arbor.

Glasnegatief

Een bewaard gebleven glasnegatief van een foto uit 1920 in Berlijn gaf de doorslag. 'Het was hetzelfde object.' De vorm, voorstelling en beschadigingen zijn allemaal gelijk aan die op de vooroorlogse foto en schetsen uit Berlijn. Het museum in Berlijn kocht het volgens de eigen archieven in 1910 van de weduwe van een bekende Britse egyptoloog. De stèle komt vermoedelijk uit de grafkelder of -kapel van Ptahmose in Sakkara, voormalig Memphis, maar helemaal zeker is dat niet. De onduidelijke herkomst maakt de stèle volgens Staring archeologisch gezien wel wat minder belangwekkend.

Het Kelsey Museum in Ann Arbor besloot na Starings ontdekking dat het Goudsmit-stuk uit zijn depot moest worden teruggeven aan het Ägyptisches Museum in Berlijn. Daar zal het binnenkort tentoongesteld worden. 'Ik denk dat ze de terugkeer wel zullen willen vieren', zegt Staring. 'Ook omdat het nu een bijzonder verhaal heeft.'