Hoe een verboden toverdrankje bij de consument komt

Een inspectie die de mazen in de wet zoekt en zelf bepaalt waar ze wel en niet optreedt, dat is pure willekeur. En toch gebeurt het bij het populaire toverdrankje CBD.

Bij Jacob Hooy, kruidenhandel 'sedert 1743', worden jaarlijks meer dan 100 duizend flesjes met CBD-olie geproduceerd. Een flesje van 100 milliliter kost 95 euro. Beeld Arie Kievit

Het is eigenlijk heel simpel, zegt de inspecteur in het hoofdkantoor van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) in Utrecht: vrijwel alle producten met CBD die in Nederland worden verkocht, ook door bonafide bedrijven, zijn feitelijk illegaal. De Inspectie weet dat, maar laat dat oogluikend toe. Toezicht op CBD heeft immers geen prioriteit.

Aan het woord is de man die door iedereen is aangewezen als 'de spin in het web', de enige die weet wat mag en niet mag in de wirwar rond CBD: het populaire toverdrankje uit vezelhennep. Na lang aandringen is hij bereid tot een interview, op voorwaarde dat we zijn naam niet noemen.

Dat toezicht op CBD geen prioriteit heeft, is een uitspraak die verbazing wekt want CBD, een bijproduct van industriële vezelhennep, is in snel tempo uitgegroeid tot de nieuwe ster van het alternatieve geneesmiddelencircuit. Een geschenk uit de hemel wordt het genoemd, de heilige graal van de medicijnkast. Dagelijks een paar drupjes van deze olie schijnt wonderen te doen tegen aandoeningen als epilepsie, slapeloosheid, adhd, autisme, reuma, huidklachten en slapeloosheid. Zelfs kanker zou ermee bestreden kunnen worden.

CBD zit in van alles en nog wat: er is CBD-olie, -crème, -capsules en -lippenbalsem. Er zijn zetpillen, chocolade en E-elixer (voor E-sigaretten) met CBD. Er is CBD voor dieren en baby's. En het is overal te koop: in webwinkels, bij drogisten en apotheken.

Dus hoezo illegaal?

Omdat in de Opiumwet nu eenmaal staat dat de teelt van vezelhennep alléén is toegestaan voor de productie van vezels en zaden, zegt de inspecteur. En niet voor CBD. Het is een tikje ongelukkig, want zo had de wetgever het waarschijnlijk niet bedoeld. 'Als je de wet nu zou opstellen, zou je dat anders doen', zegt hij bedachtzaam.

Maar zolang de regels zo zijn, moet de Inspectie het daarmee doen. En er zitten mazen in de wet die bedrijven de kans bieden via omwegen toch CBD op de markt te brengen in Nederland. Dat gaat in nauw overleg en met stilzwijgende toestemming van de Inspectie, blijkt uit een rondgang.

CBD, voluit Cannabidiol, is een werkzame stof die wordt gewonnen uit bladeren en bloemtoppen van vezelhennep, een hennepvariant die legaal geteeld mag worden, in tegenstelling tot cannabis (wiet). Hennepvezels worden onder andere gebruikt in de bouw en in de automobielindustrie voor bijvoorbeeld deurpanelen en dashboards.

Flesjes CBD-olie. Beeld Arie Kievit

De hype

Verhalen dat CBD een genezende werking heeft doen al jarenlang de ronde, vooral op internet. In 2013 kwamen die in een stroomversnelling toen in de VS een meisje met epilepsie gunstig reageerde op een behandeling met CBD. Sindsdien is het een hype, zegt Arno Hazekamp, cannabisonderzoeker en betrokken bij de - legale - teelt van medicinale cannabis.

CBD ligt niet als medicijn in de apotheek. Medische claims worden wel onderzocht, maar zijn nog onvoldoende wetenschappelijk bewezen (zie kaders). Het wordt verkocht als voedingssupplement (CBD-olie) en als bestanddeel van andere (verzorgings)producten. Vooral de olie is populair.

Rond CBD is een levendig circuit van gebruikers ontstaan, zegt Hazekamp. Er zijn Facebookgroepen die ervaringen met elkaar delen, er zijn social clubs van gebruikers. 'Ik ken mensen die hun hele gezin aan de CBD hebben.'

De handel speelt daar gretig op in. Hoeveel CBD-olie in Nederland wordt verkocht is onbekend, maar bij Smart en Zo in Beverwijk, 'groothandel in natuurproducten', is CBD een gewild artikel, beaamt directeur Marco de Vijlder. Zijn bedrijf bevoorraadt 125 winkels, vooral online, met biologische CBD-olie.

Ook bij Jacob Hooy, kruidenhandel 'sedert 1743' en hofleverancier, is CBD populair, zegt directeur Rik Oldenboom. Zijn bedrijf is marktleider in de verkoop van CBD. Jacob Hooy verkoopt jaarlijks meer dan 100 duizend flesjes olie. 'En het groeit nog steeds enorm.' Zelf gebruikt Oldenboom het ook, tegen zijn hernia. 'Ik heb geen pillen meer nodig.' De gemiddelde prijs voor een flesje van 10ml CBD-olie varieert van 15 tot 30 euro, afhankelijk van het gehalte CBD, goed voor circa 250 druppels.

CBD-olie wordt gemaakt. Beeld Arie Kievit

Productie verboden

De CBD-olie van Jacob Hooy komt uit Nederlandse vezelhennep. Maar het extract wordt in Duitsland gemaakt. Daar zit een van de merkwaardige paradoxen in het dossier, zegt Oldenboom: de olie ligt gewoon in de winkel, maar de productie is in Nederland verboden.

Jacob Hooy koopt zijn CBD-olie van het Groningse Hempflax, een industriële vezelhennepverwerker, daarom met een omweg. Bij de oogst van vezelhennepstengels houdt Hempflax de bladeren en bloemtoppen apart en stuurt die naar een fabriek in Duitsland die gespecialiseerd is in het produceren van hopextract voor de bierindustrie.

Daar wordt uit de plantenresten CBD geëxtraheerd; in Duitsland is dat wel toegestaan. Vervolgens wordt de CBD-pasta verdund met olie en terug naar Nederland gebracht. Voor vezelhennepbedrijven is CBD zo langzamerhand big business aan het worden.

Het klinkt als een omslachtige procedure, maar zo is het in ieder geval honderd procent legaal, stelt Oldenboom. Hij heeft dat naar eigen zeggen afgestemd met de Inspectie.

Cowboys

Raar is het natuurlijk wel, zegt directeur De Vijlder van concurrent Smart en Zo die zijn CBD-olie uit Oostenrijk betrekt. 'We verkopen blijkbaar iets dat in Nederland niet mag worden gemaakt. Dat kun je niet uitleggen aan iemand die bij zijn volle verstand is.'

Dat komt omdat de regelgeving rond CBD een grijs gebied is, stelt onderzoeker Hazekamp. 'Toen de Opiumwet werd geschreven, had niemand nog van CBD gehoord. Daardoor valt het nu tussen wal en schip.'

In het schemergebied dat zo is ontstaan, duiken allerlei partijen op die een graantje mee proberen te pikken. Op internet wordt volop geadverteerd met CBD van Nederlandse bodem. Her en der planten particulieren zelf vezelhennep aan en extraheren daaruit met huis-tuin-en-keukenapparatuur CBD. 'Dat zijn de cowboys', zegt Lars Opdam die al sinds 2013 handelt in CBD voor private labelmerken. Er is een wildgroei ontstaan, zegt hij. 'Je ziet links en rechts bedrijfjes uit de grond schieten die van alles doen wat niet mag.' Wie wil kan volgens Opdam gemakkelijk ergens onderhands een litertje pure CBD-pasta kopen om zelf aan te lengen met olie. Niemand die erop toeziet. 'Dat is een enorme business.'

Onderzoeker Hazekamp beaamt dat. Hij heeft vijftig soorten CBD-olie onderzocht. De gehaltes CBD op het etiket bleken vaak niet te kloppen. 'Soms zat er zelfs helemaal geen meetbare hoeveelheid CBD in.' In veel olies vond hij soms THC, het werkzame bestanddeel van cannabis, in hoge concentraties. 'Het is dan gewoon wiet-olie geworden en dat mag al helemaal niet.'

Af en toe treden de autoriteiten op. Begin dit jaar veroordeelde de rechtbank de eigenaar van Apollyon, een headshop in Rotterdam, tot vier maanden cel voor het bezit van achttien kilo henneprestanten, kennelijk bedoeld voor de productie van CBD. Die veroordeling wordt aangevochten in hoger beroep.

In augustus werd een proefveld met vezelhennep in Winterswijk op last van de politie vernietigd, omdat het geplant zou zijn met het oogmerk om CBD te produceren. Vrijwel op datzelfde moment stonden er in Groningen hectares vol met hetzelfde plantje en lagen in schuren tonnen henneprestanten opgeslagen. Waarom mag dat dan wel?

De heilzame effecten van CBD: de claim

Het onderzoek naar de genezende werking van CBD staat nog in de kinderschoenen. Er zijn aanwijzingen gevonden dat CBD heilzame effecten kan hebben. Maar doorslaggevend bewijs ontbreekt. Vorig jaar werd op het jaarlijkse congres van de American Epilepsy Society in Philadelphia een studie gepresenteerd naar 261 personen, voornamelijk kinderen, die aan een ernstige vorm van epilepsie lijden. Na behandeling met een CBD-extract nam bij ongeveer de helft de frequentie van aanvallen met 50 procent af. 9 procent had helemaal geen aanvallen meer. Die resultaten worden bevestigd door recent onderzoek in Boston waar achttien kinderen met epilepsie baat hadden bij CBD.

Het Britse GW Pharmaceuticals claimt dat CBD effectief kan zijn bij de behandeling van schizofrenie. In onderzoek aan de North-West University in Zuid-Afrika, is gevonden dat CBD de groei van baarmoederhalskankercellen afremt.

Als de inspecteur voor de Gezondheidszorg de vraag voorgelegd krijgt, zegt hij dat in Nederland niet alleen de productie van CBD verboden is, zoals iedereen denkt, maar ook de import en de verkoop ervan. Dat de inspectie de handel grotendeels ongemoeid laat, verklaart hij met een kronkelredenering. Naast natuurlijke CBD, gewonnen uit vezelhennep, is er ook synthetische CBD, gemaakt in het laboratorium. Die staat niet in de Opiumwet.

Omdat op moleculair niveau CBD uit het lab en uit de plant er identiek uitziet, laat de Inspectie de import van CBD-producten uit het buitenland ongemoeid: dan zou de Inspectie immers moeten bewijzen dat de werkzame stof uit plantmateriaal komt. En dat kan zij niet, aldus de inspecteur. 'In het lab zijn ze niet te onderscheiden.' Dus mag het, al weet iedereen dat alle CBD-olie op de markt van plantaardige oorsprong is.

Butagasstel

Iets soortgelijks geldt voor de hennepbladeren en -toppen die door Groningse vezelhennepverwerkers worden gedroogd en opgeslagen voor CBD-extractie in Duitsland. Ook dat is verboden, maar zolang de verwerkers officieel volhouden dat het om plantafval gaat dat in Duitsland verwerkt wordt, laat de inspectie ze ongemoeid. 'Wij moeten ervan uitgaan dat wat zij zeggen juist is', aldus de inspecteur. Ook al weet iedereen dat er CBD uit wordt gewonnen - de telers geven dat zelf volmondig toe.

Volgens het ministerie van Volksgezondheid, verantwoordelijk voor de drugswetgeving, zit er een 'discrepantie' in de wetgeving en wordt er gewerkt aan nieuwe regels. De Inspectie treedt vooral op waar ze risico's ziet van beunhazen. 'Ik kan wel achter Jacob Hooy aangaan. Maar dat is toch heel wat anders dan iemand die met een butagasstel op zijn balkon CBD staat te extraheren.' De inspecteur werkt aan een handhavingsplan. Wanneer dat af moet zijn, is onduidelijk.

De twijfel over het wondermiddel

Het wetenschappelijke tijdschrift Jama publiceerde vorig jaar een studie naar 79 experimenten met behandeling door cannabidoïden, waar CBD onder valt. Het bewijs dat cannabidoïden helpen tegen pijn of slaapstoornissen is matig, aldus de onderzoekers. Volgens cannabisonderzoeker Arno Hazekamp biedt vooral de behandeling van epilepsie met CBD hoopvolle aanknopingspunten. 'Voor andere dingen zou je willen dat het nog wat beter wordt onderzocht.' De Epilepsie Vereniging Nederland ontraadt mensen om zelf te experimenteren met CBD-olie die te koop is op internet en in smartshops.

Een inspectie die de mazen in de wet zoekt en zelf bepaalt waar ze wel en niet optreedt; dat is pure willekeur, vindt cannabisonderzoeker Hazekamp. Hij pleit voor regelgeving die CBD legaliseert en kwaliteitsnormen vastlegt waarmee de rommelaars worden gescheiden van de goede bedrijven. 'Je moet de lat zo hoog leggen dat je amateurs uitsluit.'

Wat de sector zelf betreft, komen die regels er snel, zegt directeur De Vijlder van Smart en Zo. 'Zeg gewoon: dit mag wel en dit mag niet. Zo moeilijk is dat toch niet? We draaien er nu al twee jaar omheen.'

Maar daar gaat de Inspectie niet over, benadrukt de inspecteur. Wijziging van de Opiumwet is een verantwoordelijkheid van de politiek. 'Wij moeten uitgaan van de wetgeving die er nu is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden