Reconstructie Verstoord ecosysteem

Hoe een konijn een eiland vernielde

Vijf konijnen nam een ploeg wetenschappers mee naar een verre archipel, voor als ze trek kregen. Hadden ze dat maar nooit gedaan. 

Beeld Getty

Europese konijnen blijken het ecosysteem op een afgelegen eiland in het zuiden van de Indische Oceaan niet alleen razendsnel, maar vooral ook grondig te hebben verstoord. Ze kwamen daar van nature niet voor en werden door de mens geïntroduceerd. ‘De invloed van de konijnen was sterker dan de effecten van klimaatverandering’, zeggen wetenschappers die onderzoek deden naar de gevolgen van de biologische invasie.

Uniek laboratorium

De Kerguelen is een onherbergzame Franse eilandengroep halverwege Madagascar en Antarctica. Het klimaat is er onaangenaam, de enige gewervelde dieren die er van oorsprong leven zijn vogels en zeehonden. De eilanden zijn ver verwijderd van menselijke beschaving en vormen daardoor een uniek laboratorium voor onderzoek naar de invloed van invasieve soorten op een ongerepte natuurlijke omgeving.

Wetenschappers die in 1874 de planeet Venus voor de zon wilden zien langstrekken gingen naar het hoofdeiland Grande Terre en namen vijf konijnen mee als mogelijke bron van voedsel. Met grote gevolgen.

Toen de wetenschappers vertrokken werden de konijnen die het hadden overleefd achtergelaten. Door het ontbreken van natuurlijke vijanden konden die zich in hoog tempo vermenigvuldigen. Binnen tachtig jaar hadden de dieren zich over het eiland verspreid en in de jaren veertig van de vorige eeuw bereikten ze een klein meer op het centrale plateau van Grande Terre. Daar werd het ecosysteem binnen enkele jaren ontwricht. De knaagdieren vraten de omgeving kaal waardoor de verscheidenheid aan inheemse plantensoorten dramatisch afnam. De van oorsprong dominante plantensoort Azorella selago had zwaar te lijden. Bodemerosie versnelde.

De Franse, Italiaanse en Noorse onderzoekers ontdekten dit na analyse en datering van bezinksel op de bodem van het meer. Aan de hand van plantaardig en dierlijk dna reconstrueerden ze 600 jaar ecologische geschiedenis. Er bleek eeuwenlang weinig te zijn veranderd aan het ecosysteem van Grande Terre. Tot de konijnen opdoken. Het verschijnen van konijnen-dna in de bodemmonsters, dat werd gedateerd in de jaren veertig, valt samen met drastische vermindering van de diversiteit van plantensoorten en een sterke toename van de erosie.

‘We verwachtten dat de komst van de konijnen aanzienlijke invloed zou hebben’, laat eerste auteur Francesco Ficetola per mail weten. ‘Maar we waren echt verrast toen we zulke sterke effecten vonden. De samenstelling van de plantenpopulaties veranderde onmiddellijk toen het konijn verscheen. Menselijke activiteit heeft enorme gevolgen, ook in de meest afgelegen gebieden.’

Zelfs dodelijke ziekte hielp niet echt

De Fransen probeerden de immigranten in de jaren vijftig uit te roeien door een dodelijke ziekte te introduceren. Dat lukte slechts gedeeltelijk: er zijn nog steeds konijnen op de Kerguelen. Ze hebben meer invloed op het landschap dan de klimaatverandering in de 20ste eeuw, stellen de auteurs in Science Advances.

‘De weg terug naar de oorspronkelijke situatie is moeilijker en duurt veel langer dan de verstoring van het ecosysteem’, zegt Rob Leuven, hoogleraar invasiebiologie aan de Radboud Universiteit. ‘Als je eenmaal over een kritische drempel heen bent - bijvoorbeeld met bodemerosie - is het lastiger om terug te keren naar het evenwicht dat bestond voor de komst van de invasieve soort.’

Leuven, niet betrokken bij het onderzoek, plaatst kanttekeningen bij de vergelijking tussen de effecten van de konijneninvasie en klimaatverandering. ‘Daarbij keken de onderzoekers naar de gemiddelde jaartemperatuur en de gemiddelde neerslag per maand. Ik denk dat ook extremen in temperatuur en neerslag van invloed zijn op plantengroei en erosie. Dergelijke effecten hebben ze niet meegerekend. Dat neemt niet weg dat deze studie aangeeft dat het effect van de komst van een invasieve soort in orde van grootte ligt van klimaatverandering en zeer snel optreedt.’

Zo'n 'zorgwekkende invasie' komt vaker voor

Invasieve exoten zijn dieren of planten die van nature niet in een land voorkomen. Ze zijn er door menselijk handelen terecht gekomen en kunnen schadelijk zijn voor de inheemse natuur. Hun komst kan ertoe leiden dat inheemse dieren en planten geheel of gedeeltelijk verdwijnen. Ze kunnen zorgen voor gezondheidsproblemen bij mensen of economische schade aanrichten. De Europese Unie heeft een lijst opgesteld van 37 ‘zorgwekkende invasie uitheemse soorten’.

Halsbandparkiet

De halsbandparkiet, oorspronkelijk levend in Afrika en Azië, is inmiddels een vertrouwde verschijning in de Randstad. De volièrevogel ontsnapte in de jaren zestig en vliegt rond in verscheidene Europese landen. In Nederland leven ruim 10 duizend halsbandparkieten. De schadelijkheid lijkt mee te vallen. Het dier komt niet voor op de Europese lijst van zorgwekkende exoten. Volgens de Vogelbescherming is het broedsucces van de dieren laag.

Beeld Getty

Tijgermug

De Aziatische tijgermug verspreidde zich via internationale transporten (van onder meer tweedehands autobanden) over de wereld en heeft ook Nederland bereikt. De mug kan ziekten als knokkelkoorts en het zikavirus verspreiden, maar volgens het RIVM is de kans dat dit in Nederland gebeurt klein. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit bestrijdt de mug en probeert zo te voorkomen dat het insect zich definitief in Nederland vestigt.

Beeld ANP

Muskusrat

De muskusrat, ook wel waterkonijn genoemd, komt uit Noord-Amerika en heeft zich sinds de jaren zestig in Nederland verspreid. Het knaagdier wordt als veiligheidsrisico beschouwd omdat hij met zijn gegraaf schade toebrengt aan dijken en oevers. De Nederlandse waterschappen doen hun best de populatie te beperken. De laatste jaren lijkt bestrijding succes te hebben. 

Beeld Getty

Amerikaanse brulkikker

De Amerikaanse brulkikker, een fors uitgevallen amfibie uit Noord-Amerika, is vermoedelijk als kikkervisje via tuincentra terecht gekomen in Nederland en België. Het beest staat op de lijst van 100 gevaarlijkste invasieve soorten ter wereld. Hij past zich snel aan, vermenigvuldigt zich makkelijk ten koste van inheemse amfibieën en kan ziekten verspreiden. De Nederlandse autoriteiten begonnen enkele jaren geleden met het bestrijden van het beest.

Beeld Getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.