Hoe DNA-analyse een einde maakt aan bloembollenfraude

Het illegaal kweken van chrysanten, gladiolen en rozen is big business. Met dna-analyses valt fraude (zeg maar: schending van het auteursrecht) niet meer te verbloemen. Door Hidde Boersma Foto's Renate Beense

Beeld Renate Beense

Met twaalf man sterk valt Maarten Leune, directeur van Royalty Administration International (RAI), een bedrijf binnen in het zuiden van Italië, vlak bij Napels. Hij heeft een tip gekregen van concurrenten van het bedrijf. Twee agenten van de carabinieri, een paar advocaten en bodyguards zetten per direct de boel af, nemen de boekhouding in en bemonsteren de illegale waar.

Al een tijdje had Leune, goed gekleed en snel pratend met Haagse tongval, het bedrijf in het vizier. Na een gedegen voorbereiding, en met toestemming van de rechter, is het in de zomer van 2013 eindelijk tijd om tot actie over te gaan.

Waar gaat het hier om? Drank? Drugs? Wapens? Dit is immers het thuisgebied van de maffia. Nee, hier worden chrysanten geconfisqueerd, de kleurrijke, veelbladerige bloemen die zo mooi staan op de keukentafel. Het bedrijf dat Leune leidt is dan ook geen speciale eenheid, maar, zoals hij het zelf noemt, 'de Buma Stemra van de planten- en bloemensector'.

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Kwekersrecht

Hij controleert of telers zich wel houden aan het eigendomsrecht, dat bij gewassen het kwekersrecht heet. Als kwekers een nieuw ras ontwikkelen, dan hebben zij 25 jaar het recht om te beslissen wie het mag telen. Dat doen ze door licenties af te geven aan gebruikers, die precies moeten doorgeven hoeveel stekjes ze willen produceren. Het controleren daarvan geven de meeste veredelaars uit handen, aan bedrijven als RAI.

'Bij de zaak in Italië kregen we tips van andere bedrijven, die wel netjes hun licenties betalen, dat er iets niet pluis was. Uit solidariteit wilden ze geen namen noemen, dus moesten we zelf op pad', vertelt Leune. Met een auto reden ze over de bochtige bergweggetjes van Zuid-Italië, op zoek naar kassen vol bloemen. 'Op een gegeven moment reden we langs twee kassen met witte en gele chrysanten, die we door de bijzondere mengverhouding meenden te herkennen als een ras waar een Nederlandse veredelaar kwekersrecht over had. De teler had voor zover wij konden achterhalen geen licentieovereenkomst getekend met de veredelaar.' Zo begon een slepende zaak tegen de Italiaanse chrysantenboer, die bij hoog en laag beweerde dat hij niks fout had gedaan. Hij had de bloemen bij een officiële leverancier gekocht, stelde hij, en dus waren ze legaal.

Veel publiciteit krijgt het doorgaans niet, maar criminaliteit in de tuinbouw is big business. Binnen de sector wordt er van uitgegaan dat zo'n 12,5 procent van de producten illegaal is. Het is ook wel erg verleidelijk om te frauderen, want het is zo eenvoudig. Bloembollen vermeerderen zich vanzelf, net als aardappelen dat doen met hun uitlopers. 'Je kunt sommige bloembollen zelfs in tweeën hakken, en dan komen er twee bloemen uit', zegt Leune.

Beeld Renate Beense

Het is precies de reden dat het systeem van kwekersrecht is ontwikkeld, meer dan vijftig jaar geleden. Het ontwikkelen van nieuwe rassen is tijdrovend en duur werk, en om het de moeite waard te maken, spraken landen destijds met elkaar af dat veredelaars daarvoor een beloning zouden krijgen.


'Dat systeem werkt vrij goed', vindt Peter van der Weijden, lid van de hoofdcommissie intellectueel eigendom van Plantum, de overkoepelende vereniging van plantenveredelaars. 'Dat komt onder ander door de breeders exemption. Die houdt in dat een ras weliswaar beschermd is, maar dat iemand anders er wel mee mag doorkruisen om iets nieuws te brouwen. Zo blijven de concurrentie en de diversiteit behouden.' Het werkt wezenlijk anders dan een patentsysteem, waarbij een product niet doorontwikkeld kan worden door derden zolang het patent geldig is.


Het kwekersrecht fungeert bovendien als kwaliteitskeurmerk. 'Het vermeerderen van planten is een kunst. Bij illegale vermeerderaars zie je dat de kwaliteit van de stekjes, en dus van de bloemen, afneemt. Wil een teler zich op de exportmarkt begeven, dan wordt er goede kwaliteit verwacht, en is het juist lucratief om de zaken goed op orde te hebben', zegt Van der Weijden. Steeds meer landen sluiten zich daarom aan bij de internationale organisatie die de rechten van veredelaars erkent, de UPOV. Een van de nieuwste aanwinsten is Kenia, dat een steeds grotere speler wordt op de internationale bloemenmarkt. Kenia heeft zo toegang tot de grote markten in bijvoorbeeld Japan en Europa, terwijl veredelaars in het land hun rassen kunnen beschermen.

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Familiebedrijven

Niettemin blijven er telers bestaan die onder de afspraken proberen uit te komen. Vooral in Europese landen rond de Middellandse Zee gaat het niet altijd even netjes, aldus Leune: 'In Italië en Spanje zijn nog veel kleine familiebedrijven actief en gaat het allemaal wat clandestiener. Je loopt even naar de buurman voor een paar stekken, dat idee.'

De aanklagers komen opvallend vaak uit Nederland. Dat komt doordat Nederland marktleider is op het gebied van veredeling, zowel in de sier- als in de groenteteelt. Zo is 30 procent van alle Europese kwekersrechtaanvragen van nieuwe bloemen- en groenterassen uit Nederland afkomstig en bedraagt het aandeel van Nederlandse bedrijven in de wereldwijde zadenhandel 35 procent, berekende Plantum.

Die leidende positie willen kwekers graag behouden en daar hoort een strakke controle van het kwekersrecht bij. Dat heeft zelfs geleid tot een aparte Kamer van het kwekersrecht binnen de Nederlandse rechtbank, waar rechters volledig gespecialiseerd zijn in de akker- en tuinbouw. Uniek in de wereld. Overigens komen de meeste zaken niet bij de rechter terecht, omdat er geschikt wordt, weet Leune. 'De meeste telers die de fout in zijn gegaan, zien wel in dat een rechtszaak weggegooid geld is.'

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Uiterlijke kenmerken

Maar als een mogelijk illegale vermeerderaar zijn fraude niet wil toegeven, moet de CSI-unit van de tuinbouwsector in actie komen. Een van de forensische rechercheurs in die unit is Hedwich Teunissen. Zij is moleculair bioloog bij Naktuinbouw, de kwaliteitsdienst van de tuinbouw, die huist in Roelofarendsveen, midden in het Groene Hart. Haar laboratorium kijkt uit over velden en kassen, die vol staan met een waaier aan gekleurde bloemen en planten. Aan haar de taak te bewijzen dat de ingenomen planten inderdaad van het ras zijn waarop inbreuk zou zijn gepleegd.

Dat valt nog niet altijd mee. Bloemen kunnen veel op elkaar lijken en toch een ander ras zijn. En andersom kunnen ze er in eerste oogopslag verschillend uitzien, maar toch dezelfde moederplant hebben. 'Laat een plant groeien in het Ecuadoraanse Andesgebergte of in de Nederlandse klei, en je zult bloemen krijgen die er verschillend uit zien', zegt Leune.

Tot zo'n tien jaar geleden had Naktuinbouw alleen de mogelijkheid om op basis van uiterlijke kenmerken een oordeel te vellen. Dat betekende het meten van de lengte van de stengel, van de bladeren en van de bloem. Ook de kleur van de bloembladeren, de plek waar de bladeren op de stengel ontstaan en het aantal zijknoppen worden opgetekend. Het systeem is door de jaren heen geperfectioneerd, maar is toch niet ideaal, al is het alleen maar omdat het zo tijdrovend is.

Beeld Renate Beense

'Om de planten te vergelijken moeten ze onder exact dezelfde omstandigheden zijn opgegroeid. Als er tijdens een zaak planten zijn geconfisqueerd, kunnen we dus niet gelijk aan de slag, we moeten ze eerst laten opgroeien in onze gecontroleerde kas', zegt Teunissen. Leune voegt toe: 'Sommige planten doen er wel twee jaar over om te groeien. Dat leverde zoveel vertraging op dat slachtoffers van fraude de zaak soms maar lieten rusten.'


In 2004 begon Teunissen daarom een dna-lab. Als het uiterlijk de doorslag niet kon geven, dan moest de genetische informatie dat maar doen. Dna kan bovendien geïsoleerd worden uit een zaadje of een kiemplantje, waardoor je binnen een paar weken een uitslag hebt. Naktuinbouw sloeg de handen ineen met het Wageningse Keygene, dat gespecialiseerd is in moleculaire veredeling. Zij ontwikkelden een technologie waarmee een streepjescode van het dna van een plant gemaakt kan worden. Daartoe knipt Teunissen eerst het dna van een plant in willekeurige stukjes, waarna een moleculaire kopieermachine bepaalde fragmenten vermenigvuldigt. Van die gekopieerde fragmenten wordt vervolgens de lengte bepaald, en de combinatie van alle lengtes levert een unieke code op: omdat het dna van elk ras verschilt, verschilt ook de streepjescode.


Teunissen herinnert zich nog een van de eerste zaken waarin deze streepjescode de doorslag gaf. Dat ging om fresia's, nichtjes van de krokus, waar twee veredelaars kwekersrecht hadden gekregen voor verschillende rassen, zestien jaar na elkaar. Tot kweker A nog eens goed keek en het hem opviel dat de nieuwe fresia Mercurius weliswaar licht afweek, maar toch wel erg veel leek op zijn fresia Ricastor. Omdat de tweede kweker geen goede verklaring kon geven voor de overeenkomsten, werd Naktuinbouw ingeschakeld.

Beeld Renate Beense
Beeld Renate Beense

Mutant

Om tot een goede analyse te komen moest Teunissen eerst allerlei referentiefresia's analyseren. 'Je moet eerst weten hoeveel rassen überhaupt van elkaar verschillen', legt Teunissen uit. 'Van tomaten is bijvoorbeeld bekend dat de rassen genetisch heel dicht bij elkaar staan, terwijl rozen juist erg verschillen. Als je geen referentiefresia's opneemt, en je vindt vervolgens kleine verschillen tussen de Mercurius en de Ricastor, dan weet je nog steeds niet of het nu verschillende rassen zijn.'

Teunissen en haar collega's analyseerden daarom 27 fresiarassen: die van de klager, die van de aangeklaagde en 25 referentieplanten. De resultaten waren duidelijk: Mercurius en Ricastor verschillenden op uiterlijk weliswaar licht met elkaar, maar met de streepjescodetechnologie was geen verschil te zien, wat betekent dat het dna grotendeels hetzelfde is. De meest waarschijnlijke verklaring is dat de gedaagde kweker met bijvoorbeeld radioactieve straling mutaties in het dna van de Ricastorvariant had aangebracht, dat leidde tot Mercurius, een methode die vrij breed gebruikt wordt binnen de veredelingssector.

Zo'n mutant kan onderscheidend genoeg zijn om nieuw kwekersrecht te krijgen, maar voor het gebruik van Ricastor als uitgangsmateriaal moeten dan wel royalty's betaald worden, wat niet gebeurd was. De gedaagde kweker werd gesommeerd de proceskosten van 15 duizend euro te betalen en vanaf dat moment alsnog royalty's te betalen, hetgeen geschiedde.

Streepjescode

Het Mercuriusras is nog steeds op de markt. Het zijn dit soort zaken die vaak spelen tussen professionele veredelaars: een kweker vindt dat hij iets unieks heeft ontwikkeld waar hij ten volle profijt van mag hebben, een ander vindt dat het een afgeleide is, en wil de opbrengsten delen. Rechterlijke uitspraken vallen beide kanten op.

De afgelopen jaren zijn er tientallen zaken opgelost met deze streepjescode, en ondertussen staat er al weer een nieuwe techniek voor de deur. 'Toen de streepjescodemethode werd ontwikkeld, was het nog veel te duur om de hele volgorde van het dna te bepalen. Nu zijn we bijna op het punt dat dat niet meer zo is', zegt Teunissen. Omdat volledige analyse nog meer zekerheid biedt, vooral bij rassen die veel op elkaar lijken, verwacht Teunissen dat dit de streepjescodetechniek op den duur gaat vervangen. Helemaal omdat het nog weer sneller en vooral minder arbeidsintensief is: het knippen en plakken bij de streepjescode vergt nog behoorlijk wat inspanning in het lab.

Afgelopen jaar loste Naktuinbouw er al de eerste zaak mee op, een bijzondere. 'We werden gebeld door de North of England Horticultural Society, die elk jaar een competitie houdt wie de grootste tomaat kan verbouwen. Ze wilden weten of de winnaar niet gesjoemeld had met het voorgeschreven ras.'

Beeld Renate Beense

Hoe maak je een nieuwe bloemensoort?

De traditionele manier om een nieuwe bloemensoort te ontwikkelen is kruisen. Door het stuifmeel en de stamper van twee planten bij elkaar te brengen ontstaat een nieuwe plant, waar een veredelaar verder mee kan doorkruisen tot er een nieuw ras ontstaan. Moleculaire technieken helpen sinds een paar decennia dit proces te versnellen. Een alternatief is het bombarderen van zaden met radioactieve straling of giftige stoffen, zodat er veranderingen in het dna ontstaan, dat kan leiden tot nieuwe eigenschappen.

Inval bleek gerechtvaardigd

Een analyse van het gehele tomaten-dna pleitte de man vrij van fraude, maar Teunissen en haar collega's vonden wel iets bijzonders: de winnende tomatenplant zat vol met een speciale bacteriesoort. 'De man was zo slim geweest om groeibevorderende bacteriën toe te voegen aan zijn grond. Dat is niet verboden en hij mocht zijn prijs houden.'

De Italiaanse zaak van Leune is nog opgelost met behulp van de streepjescode. De inval bleek gerechtvaardigd: de Italiaanse kweker kon geen papieren overhandigen van zijn leverancier, terwijl de chrysanten inderdaad die van de Nederlandse veredelaar bleken te zijn. Toch kijkt Leune niet geheel tevreden terug. 'De man heeft maar een deel van de schade betaald. Het valt vooralsnog niet mee om het hele bedrag te verhalen, in een ander land met een ander rechtssysteem.'

Beeld Renate Beense

Hoe krijg je kwekersrecht op een nieuw bloemenras?

Als een kweker van mening is dat hij een nieuw ras heeft ontwikkeld, dan stapt hij er mee naar Naktuinbouw. Daar wordt onderzocht of de plant zich onderscheidt van andere rassen, of alle planten op elkaar lijken en of hun eigenschappen stabiel zijn bij het vermeerderen. Als dat drie vinkjes oplevert, is het kwekersrecht een feit.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden