Hoe de moderne stad steeds meer de speelbal van grote techbedrijven wordt

De moderne stad is steeds meer de speelbal van grote techbedrijven zoals Google, Uber en AirBnb. Ja, natuurlijk levert dat de burger veel voordelen op. Maar internetcriticus Evgeny Morozov blijft waarschuwen voor de schaduwkanten.

Evgeny Morozov: 'Het huis als een pinautomaat met gratis geld. Want dat is waar het om gaat. Niet om een abstract idee over delen of het ontmoeten van mensen uit andere culturen.' Beeld ANP

'Klik de afbeeldingen met het verkeersbord aan'. Dat grid aan fotootjes met verkeersborden en verkeerssituaties dat Google ons voorschotelt om ons toegang te geven tot zijn diensten? Niets anders dan trainingsmateriaal voor de kunstmatige intelligentiesystemen van Google om zijn kaarten voor autonome auto's beter te maken. En iedereen maar braaf klikken. Morozov wil er maar mee illustreren hoe Google ons spelenderwijs in de tang heeft en steeds machtiger wordt. Momenteel werkt hij aan een boek waarin de slimme stad een hoofdrol speelt, maar - zoals altijd bij Morozov - ingebed in een breder samenspel van politiek, financiële instellingen en technologie.

Wat zijn 'smart cities' eigenlijk? Met sensoren en camera's volgehangen plekken waar technologiebedrijven slimme oplossingen bedenken voor verkeers- en huisvestingsproblemen?

'Allereerst is het gewoon een slimme marketingterm. Maar dat moet ons er niet van weerhouden om grondig over dit onderwerp na te denken. Steden veranderen in rap tempo als gevolg van de digitalisering. Er zijn nieuwe spelers gekomen zoals Uber en AirBnb. Data is extreem belangrijk geworden. Maar uiteindelijk is het een politiek debat.'

Waarom een politiek debat?

'Verschijnselen als Uber en AirBnb staan niet op zichzelf. Ze zijn ook niet zozeer het probleem, maar meer de logische consequentie van de veranderingen die de westerse politiek en economie de laatste pakweg 35 jaar hebben doorgemaakt. De markt is tot in het uiterste geliberaliseerd. We kunnen Uber zien als één grote pr-ramp met alle verhalen over het seksisme in het bedrijf, maar die analyse gaat mij niet ver genoeg. Wat zijn de onderliggende structuren waarop bedrijven als Uber zijn gebaseerd? Als je Uber écht wil aanpakken, moet je jezelf veel lastiger vragen stellen.'

Waarschuwingen

Evgeny Morozov (Wit-Rusland, 1984) werd bekend met zijn boeken over de grote beloften van 'het internet' (The Net Delusion en To save everything, click here). Hierin waarschuwt hij voor het in zijn ogen naïeve vooruitgangsgeloof van de zogenoemde 'internetcentristen' en voor de macht van de grote techbedrijven.

Zoals?

'Heeft de liberalisering - van arbeid, van de woningmarkt, noem maar op - ons wel gebracht wat we wilden?'

AirBnb en Uber zijn toch ook fantastische producten waar mensen mee weglopen?

'Natuurlijk is dat zo. En je kunt het de mensen die ze gebruiken ook niet kwalijk nemen. Eigenaren worden aangemoedigd hun huis te verhuren als aanvulling op hun inkomen. Het huis als een pinautomaat met gratis geld. Want dat is waar het om gaat. Niet om een abstract idee over delen of het ontmoeten van mensen uit andere culturen.'

Wel met gevolgen als stijgende prijzen en buurten die door speculanten worden overgenomen.

'Het is lastig om deze ontwikkeling terug te draaien. Je kunt als overheid niet ineens zeggen: weet je wat, houd er eigenlijk maar mee op. Dat gaat niet meer. Iedere aanval op AirBnb zal woede opwekken van deze groep mensen. Intussen profiteren de speculanten die huizen in Amsterdam en Barcelona opkopen. Nogmaals: Uber en AirBnb zijn niet het probleem.'

Wat dan wel?

'Het echte probleem zijn de machtige techbedrijven. Die allemaal uit de Verenigde Staten komen, een enkel Chinees bedrijf uitgezonderd. De combinatie van goedkoop geld van grote investeerders, gebruikersdata en de inzet van kunstmatige intelligentie maakt ze steeds machtiger. Die keten is buitengewoon lastig te doorbreken. Het afpakken van een Uber-vergunning, zoals in Londen, gaat niet helpen. Je kunt dit niet op stadsniveau aanpakken. Het punt is: willen we toekijken hoe die topbedrijven steeds machtiger worden en steeds verder komen met kunstmatige intelligentie? Het is bijna een omgekeerde kolonisatie die eraan komt. Europa blijft krachteloos achter. Mensen moeten begrijpen dat we de strijd dreigen te verliezen. En dat is niet triviaal. Het gaat hier niet over kattenfoto's of Facebooklikes, maar om de vraag of je als Europa nog enige vorm van autonomie in de digitale economie hebt.'

Evgeny Morozov. Beeld Getty Images

Er is geen hoop voor het avondland?

'Nou, er is genoeg geld in Europa om uit te geven aan onderzoek en ontwikkeling van AI. Maar dan moet de politieke wil er wel zijn.

'Maar je kunt ook op kleine schaal experimenten doen, zoals in Finland gebeurt, waar ze vanuit de overheid een transport-app ontwikkelen met Uber-achtige flexibiliteit. Dat is zeker niet kansloos: steden hebben nog altijd de beschikking over heel veel data die de techbedrijven niet hebben.'

Over data gesproken: daar kan Europa toch juist ook bescherming bieden aan zijn burgers?

'Om eerlijk te zijn: ik heb een nogal pessimistische kijk op het Europese politieke systeem. Brussel heeft ook de handel in data geliberaliseerd. Op papier lijkt het alsof we een robuuste bescherming hebben, maar uiteindelijk wordt de een na de andere versoepeling doorgevoerd, ingefluisterd door de machtige lobbyisten van de techbedrijven.

'We hebben het constant over persoonlijke gegevens, maar ondertussen trainen we Google naar hartelust met niet-persoonlijke data. En we hebben het niet eens door. Omdat alle digitale activisten, zeker hier in Nederland, alleen maar bezig zijn met privacy en surveillance. Allemaal ook heel belangrijk hoor, maar dat is niet de echte strijd. Ik vind dat beangstigend.

'Intussen neemt Google hele delen van onze beschaving over. Ze bouwen scholen, zorgen voor internet, gaan zelfs in Toronto een hele wijk ontwikkelen. En wij kijken toe.'

Is blockchain wellicht een oplossing? Als ik rechtstreeks mijn auto of huis kan delen, heb ik geen derde partij als Uber of AirBnb nodig.

'In theorie wel ja. Het is een prachtige techniek om allerlei diensten te creëren op basis van vertrouwen. Maar blockchain lost het AI-probleem niet op. Voor AI heb je de beste mensen nodig en heel, heel veel geld. Het geld van de grote investeringsbanken gaat nu naar de Ubers en AirBnb's. Hun motivatie is niet om mensen te helpen, maar om zo hoog mogelijk rendement te halen uit hun geld. Dat verander je niet met blockchain.'

Morozov spreekt op 30 oktober in de Balie in Amsterdam en op 31 oktober in Rotterdam over de verschuivende macht in de stad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden