NieuwsKleurenpalet vlinders

Hoe de Bokkenoog-vlinder aan zijn blauwe ‘iris’ komt en wat wij daarvan kunnen leren

De Bokkenoog-vlinder.Beeld Imageselect

Het fraaie blauw van de bokkenoog-vlinder kan te maken hebben met de structuur van de vleugels, ontdekten Amerikaanse wetenschappers. Maar kleur kan ook door aanpassing aan de omstandigheden ontstaan, en dienen om vrouwtjes te verleiden.

Altijd weer verrassend, de vlinders die deze weken in het park, de tuin of op het balkon voorbijkomen. Hoe komen ze toch aan die betoverende kleuren? Onderzoekers van de University of California in Berkeley hebben meer licht geworpen op het blauw van de bokkenoog, oftewel de Junonia coenia, een Noord-Amerikaanse vlinder met zes ‘ogen’ op zijn vleugels.

Het diertje bestaat in vele kleurvarianten, van bruin met oranjerood en zwart, tot en met allerlei ‘iriserende’ tinten van paars, blauw en groen. Vaak ontstaan kleuren op vleugels (ook bij vogels en andere insecten dan vlinders) door pigment. Maar soms ontstaan kleuren door zogenaamde structuurschubben, die dikker zijn dan gewone schubben. In die schubben met verschillende diktes wordt het licht steeds anders gebroken, waardoor andere (structuur)kleuren ontstaan.

Met behulp van een heliumionenmicroscoop ontdekten de Amerikaanse wetenschappers dat een toename van 75 procent van de dikte van de vleugelschubben leidde tot een verandering van goudkleurig naar glanzend blauw. Ook toonden ze met kweekproeven aan dat hetzelfde effect ontstaat bij het uitschakelen van een gen, genaamd Optix. De resultaten van hun onderzoek publiceerden zij in het tijdschrift eLife

De Grote vuurvlinder. Beeld Imageselect

Dat kleuren van insecten en vogels soms worden beïnvloed door structuurschubben, is geen verrassing voor Rob de Vos, conservator van de vlindercollectie in het Leidse Naturalis. Hij vindt het vooral interessant waarom binnen één soort, zoals bij de bokkenoog, zoveel variatie kan optreden. Naar de oorzaak of reden daarvan blijft het nog gissen. Complexe materie, omdat het bij elke vlindersoort ook nog eens anders ligt.

Soms berust kleurvariatie op willekeur, zoals het geval is bij kleurvorming op basis van pigment. Volgens De Vos is het ook denkbaar dat een vlinder als de bokkenoog zich door selectie in een paar generaties weet aan te passen aan zijn particuliere leefomstandigheden. ‘In het dna van een soort blijven altijd alle kleurvarianten aanwezig. Hoe meer variatie in de genen, hoe groter de kans om als soort te overleven onder verschillende of wisselende omstandigheden.’

Zo zal een vlinder in een gebied met veel bruin blad op de grond beter overleven met een bruine schutkleur, terwijl het blauw in een zonnig gebied met veel schaduw beter van pas komen. De Vos: ‘Mogelijk heeft de kleurigheid ook een functie bij het pronken en versieren van vrouwtjes, zoals we dat bij onder meer paradijsvogels zien’.

De Blauwe morpho-vlinder. Beeld Imageselect

Onderzoek zoals naar de bokkenoog kan volgens de conservator bijdragen aan kennis voor toepassingen in alledaagse techniek. ‘Dat gebeurt al volop, bijvoorbeeld in de verfindustrie. Voor een nieuwe verfkleur kun je natuurlijk pigmenten ontwikkelen, maar het is vaak veel goedkoper om dat te bereiken zonder nieuw pigment. De verf van vliegtuigen en boten, warmtewerende schilden, dat heeft allemaal met kleur te maken. In de fotografie wordt wel afgedrukt op gekleurd papier om bepaalde effecten te bereiken. Patronen in kleding, muurdecoraties, verpakkingen in de voedselbranche: de basiskennis daarvoor is vaak afkomstig uit de biologie.’

Als conservator heeft De Vos zelf ook te maken gekregen met de complexiteit van de kleurenleer bij vlinders. Voor de themazaal ‘Leven’ in Naturalis maakte hij een wand met zo’n 250 morpho-vlinders vol fraai staalblauw op de vleugels. Ze werden er speciaal voor gekweekt, sommige exemplaren kreeg De Vos opgestuurd in gedroogde vorm. Weken met vocht is de gebruikelijke manier om de spieren weer soepel te krijgen. Dat ging hier fout: ‘De morpho’s danken hun felblauwe kleur aan hetzelfde systeem als de bokkenoog: aan kleurschubben dus. Het vocht was in die schubben van de morpho’s gaan zitten, waardoor het licht anders gebroken wordt en er vreemde vlekken ontstonden die je niet meer kunt wijzigen.’

Het Boomblauwtje.Beeld Imageselect
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden