Hoe borstvoeding een statussymbool werd

Gezondheidswinst voor baby moeilijk meetbaar

Bij het volmaakte ouderschap hoort tegenwoordig minstens zes maanden borstvoeding. Dat vergt nogal wat van de moeder.

Alanis Morissette, zangeres. Foto Instagram / Facebook

Alsof er een aureool boven ons hoofd was verschenen. Even daarvoor waren we nog gewoon moeders geweest van twee slapende baby's van vijf weken - aandoenlijk wellicht, maar ook hinderlijk met die grote kinderwagens. Op het moment dat de serveerster de tosti's op onze tafel zette, begon eerst de ene baby te huilen en niet veel later de andere.

Nicole Trunfio, model. Foto Instagram / Facebook

'Voed jij in het openbaar?', had de vriendin al gepolst. Liever niet, maar bij hoge nood wel, zo luidde onze conclusie. Dus toen moesten we er allebei aan. Baby uit de wagen, zoeken naar een goede houding op het krakkemikkige caféstoeltje. Trui omhoog, hemdje omlaag. Gesjor aan de voedingsbeha. Benauwde blik op de twee lunchende mannen verderop, tepel eruit. Hap. Mislukt. Nog een hap. En vervolgens maar hopen dat deze geïmproviseerde synchroonvoeding niet al te veel aandacht zou trekken.

De vrouw aan het tafeltje naast ons draaide haar hoofd verrukt opzij en begon te klappen. 'Heel goed dat jullie dit gewoon dóén!', riep ze. 'Zo mooi! Echt heel goed!' En, tegen haar lunchpartner: 'Ach, kijk nou!' Ze was, zo bedacht ik later opgelucht, nog net niet juichend op tafel gaan staan.

Voor deze vrouw waren we van gewone moeders veranderd in heel goede moeders. Twee bijna-heiligen die er niets om gaven dat een paar meter verderop mannen een hamburger zaten te eten. Die hun kinderen borstvoeding gunden, het allerhoogste. Dit was niet zomaar een gestreste poging de honger van de baby's te stillen en het gehuil te beëindigen, zo veel werd duidelijk.

Borstvoedingsmaffia

Hoeveel betekenis een simpele voeding kan hebben, besefte ik drie weken later nog eens, bij baby-yoga. Dat is een vrij kostbare bijeenkomst waarbij een homogene groep hoogopgeleide moeders het ontzwangerende lijf in een downward dog probeert te persen, terwijl hun pasgeboren baby's lachend, kirrend of huilend op de mat liggen. Het is ook, zo wordt benadrukt, héél gewoon om je baby daar ter plekke te voeden. Geregeld stapt een vrouw van de mat om haar kind aan te leggen.

Het was altijd een geruststellende gedachte dat ik mijn dochter bij hoge nood kon laten drinken. Tót ik de borstvoeding aan het afbouwen was en er een fles kunstvoeding in mijn tas zat. Het voelde of ik geen aangemaakte melk bij me had maar polonium. De kunstvoeding detoneerde op ongemakkelijke wijze in deze omgeving van Yogi Tea en sportleggings van organisch katoen.

De 'borstvoedingsmaffia' is een van de grootste clichés in gesprekken tussen ouders in wording. Zwangeren waarschuwen elkaar voor het netwerk van heftige oermoeders, fanatieke kraamhulpen en lactatiedeskundigen die het geven van borstvoeding pushen - ook als daar veel tranen, ontstoken borsten en bloedende tepels bij komen kijken. Ze zijn vooral online actief, op de talloze zwangerschapsfora. Vrouwen die daar schrijven dat ze misschien willen overstappen op kunstvoeding kunnen op weinig begrip en een stevige reprimande rekenen. Een voorzichtige vraag over de fles ontaardt steevast in een heftige discussie - met de retorische vraag 'gun je je kind niet het beste?'.

Persoonlijke afweging

Als zwangere observeerde ik het allemaal gefascineerd en nam me voor er nuchter onder te blijven. Zou de borstvoeding lukken dan was dat fijn, lukte het niet, dan niet.

Het lukte en het geven van de borst bleek een bijzondere en mooie ervaring. Toen de weegschaal van het consultatiebureau na anderhalve maand bijna 5 kilo aangaf, was ik trots dat het babyspek allemaal van mij afkomstig was. Maar toen het einde van het verlof in zicht kwam, begon ik er wel naar uit te zien weer eens langer dan twee uur van huis te kunnen. Om niet te hoeven kolven op de wc. En 's nachts een voeding over te laten aan mijn vriend, zodat ik eens langer dan drie uur achter elkaar zou kunnen slapen. Na acht weken zou ik misschien wel willen stoppen.

Om een persoonlijke afweging te kunnen maken, ging ik op zoek naar goede informatie. Die bleek er, buiten sites van borstvoedingsorganisaties, nauwelijks te zijn. Ja, er is een glossy onlinemagazine van het Voedingscentrum. 'Jij geeft, hij groeit', staat op de cover, vergezeld van een fotogenieke baby en dito moeder. 'Van een paar druppels in het begin tot bijzondere momenten voor jou en je kind: alles over borstvoeding lees je op de volgende pagina's.'

Daar is geen woord van gelogen. Alles over borstvoeding komt aan bod, van 'handig kolven' tot aan 'zoeken en happen'. Er staan persoonlijke verhalen van enthousiast borstvoedende vrouwen in. De 40-jarige Tessa: 'Ik vertrouw op mijn intuïtie'.

De fles figureert als onaangenaam contrast: 'Ik heb het idee dat je een betere band met elkaar krijgt dan wanneer je de fles geeft', zegt diezelfde Tessa. Het komt de 27-jarige Sade Joella goed uit dat ze nu geen baan heeft, dan kan ze haar derde kind tenminste lang borstvoeding geven. 'De overstap naar kunstvoeding vind ik namelijk best moeilijk.'

Ook op de site van het Voedingscentrum is de informatie over kunstvoeding - afgezien van praktische tips zoals het bereiden en schoonmaken van het flesje - summier. Vooral de taal is interessant: 'Het kan zijn dat je door bepaalde omstandigheden geen borstvoeding kunt of wilt geven. Flesvoeding is dan het alternatief.' Maar: 'Als je geen borstvoeding wilt geven raden we wel aan om hier goed over na te denken.'

'Door bepaalde omstandigheden', dat klinkt alsof er iets ernstigs aan de hand moet zijn. Een ziekte of een gevangenisstraf. Alsof je alleen ontslagen wordt van je moederlijke plicht wanneer de pijnlijke tepels bijna van de borst vallen. 'Borstvoeding is de voeding voor baby's zoals de natuur dit bedacht heeft', reageert het Voedingscentrum. 'Daarom is dat voor ons het uitgangspunt.'

Wat maakt gezonde baby's gezond?

Het is moeilijk onderzoek te doen naar de gezondheidseffecten. Een ideale onderzoeksopzet verdeelt vrouwen willekeurig in een borstvoedende en flesvoedende groep, maar het wordt als onethisch gezien om deelnemers voor te schrijven wel of niet de borst te geven. Vrouwen met bepaalde kenmerken (bijvoorbeeld hoogopgeleid, niet-rokend) kiezen eerder voor borstvoeding. Die variabelen kunnen ook van grote invloed zijn op de gezondheid van het kind. Het is dus lastig te bepalen waardoor gezondere baby's gezonder zijn. Het aantal potentiële alternatieve verklaringen is zo groot dat nooit zeker is of een belangrijke factor wordt gemist. Borstvoeding is niet los te koppelen van de gezondheid en het gedrag van de moeder. Daarom is veel bewijs onduidelijk, tegenstrijdig of onvolledig.

Ook de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) propageert zes maanden volledige borstvoeding en zelfs tot twee jaar moedermelk met aanvullende voeding. Een belangrijk advies voor ontwikkelingslanden, waar het water vaak van slechte kwaliteit is en hygiëne te wensen overlaat. Daar is de gezondheidswinst vele malen groter dan in het Westen, erkent Unicef. Toch maakt de WHO dat onderscheid niet expliciet in de richtlijn. Wel vaardigt ze vreemde adviezen uit aan ziekenhuizen waarin wordt geformuleerd onder welke medische omstandigheden stoppen met borstvoeding 'gerechtvaardigd' is. De enige optie: als de moeder hiv-besmet is.

Zo wijst alle officiële voorlichting slechts een richting uit: zes maanden volledige borstvoeding, 'maar elke week telt'. Handvatten voor een persoonlijke afweging worden niet aangereikt. Geen vragen stellen, gewoon doen. De gevreesde borstvoedingsmaffia kan er wat van, maar de overheid ook.

Met zo veel overtuigingskracht zou je verwachten dat Nederland een moedermelkwalhalla is, dat zeker 99,9 procent van de vrouwen het kind minstens zes maanden met de borst voedt. De cijfers zijn natuurlijk anders. In Nederland begint 80 procent van de vrouwen direct na de bevalling met borstvoeding, zo blijkt uit TNO-onderzoek uit 2015. Slechts 39 procent haalt de zes maanden. Dat percentage ligt overigens een stuk hoger dan in 2010, toen maar 18 procent bij zes maanden nog volledige borstvoeding gaf. Het beleid werpt zijn vruchten af, kun je zeggen.

Doutzen Kroes, fotomodel en actrice. Foto Instagram / Facebook

Andere afweging

Toch gaapt er een grote kloof tussen het advies van de beleidsmakers en de werkelijkheid van ouders. De overheid ziet het belang van zes maanden volledige borstvoeding, ruim 60 procent van de moeders maakt een andere afweging. Zij weten uit ervaring hoeveel energie het geven van borstvoeding kost. Dat het niet altijd leuk is om elke drie uur in de houding te schieten, ook 's nachts. Ze hebben misschien geen zin om hun flesje op het werk gekolfde melk naast de filet americain van hun collega in de kantoorkoelkast te bewaren. Of zijn bang dat hun tepels gaan lekken, net voordat ze een presentatie moeten geven. Misschien vinden ze het vervelend dat door borstvoeding de hormonen door hun lijf blijven gieren. Ze hebben na negen maanden zwangerschap wellicht sowieso behoefte aan meer fysieke vrijheid en, vooruit, twee glazen wijn.

Allemaal legitieme, doodgewone redenen. Het wonderlijke is dat er onder wetenschappers en beleidsmakers weinig aandacht voor is.

Courtney Jung, Amerikaanse politicoloog en auteur van het boek Lactivism (2015), gaf haar kinderen in totaal vijftig maanden moedermelk. Ze groeiden er goed van - én Jung bekent dat ze na al die maanden geen idee had hoe ze zou moeten stoppen. Maar, zo schrijft ze, 'de belangrijkste reden dat ik mijn kinderen zo lang met de borst heb gevoed, is dat ik het idee had dat ik tenminste één ding goed deed'. Want borstvoeding is immers de panacee tegen een eindeloze reeks aandoeningen, niet?

Kristin Cavallari, actrice. Foto Instagram / Facebook

Onderzoek

Voor haar boek over borstvoeding spreekt ze toonaangevende onderzoekers. Van hen hoopt ze te horen dat al die uren waarin ze met haar voedingsbeha losgekoppeld op de bank zat niet voor niets zijn geweest. Dat klopt ook, borstvoeding ís de beste voeding. Maar de mate waarin is behoorlijk teleurstellend. De deskundigen - allemaal voorstander - noemen de gezondheidswinst 'bescheiden'.

Van drie aandoeningen staat vast dat ze minder voorkomen bij borstgevoede baby's: maag-darminfecties, oorontstekingen en infecties aan de luchtwegen. Ook het RIVM kwam vorig jaar tot die conclusie. Borstvoeding helpt 'waarschijnlijk' tegen obesitas, astma en kortademigheid. Bij andere kwalen en ernstige ziekten is er mogelijk een verband, maar is er aanvullend onderzoek nodig. Voor weer andere aandoeningen is het bewijs tegenstrijdig of onvolledig, blijkt uit datzelfde RIVM-rapport. Ook de claim dat baby's die borstvoeding hebben gehad slimmer zijn, is omstreden.

Onderzoek naar de gezondheidseffecten van borstvoeding is moeilijk. Het is dus lastig na te gaan hoeveel gezondheidswinst er precies te behalen valt. Jung citeert David Meyers, directeur van de Amerikaanse Agency for Health Care Research and Quality, een soort RIVM. In een toespraak waarin hij het belang van moedermelk benadrukt, stelt Meyers dat één oorontsteking wordt voorkomen als zes baby's een half jaar volledige borstvoeding krijgen. Om één ziekenhuisopname voor een luchtweginfectie te voorkomen, moeten 26 baby's een half jaar met de borst worden gevoed.

Tekst gaat verder onder de foto.

Jaime King, actrice. Foto Instagram / Facebook

Effectiviteit

'Dat is ongeveer 5.400 uur borstvoeding om één oorontsteking te voorkomen', rekent Jung voor. 'En 15.600 uur om één longontsteking te voorkomen. Ik vermoed dat dr. Meyers een andere kosten-batenanalyse maakt dan de meeste moeders zullen doen.'

Dat blijkt ook uit een ander element in de toespraak van Meyers. Om de effectiviteit van borstvoeding aan te tonen, trekt hij een vergelijking met andere behandelingen en preventieve maatregelen. Hij vertelt dat cholesterolverlagers maar bij 1 op de 70 gebruikers een hartaanval voorkomen. Of dat er meer dan 2.300 vrouwen gescreend moeten worden op borstkanker om een dodelijk geval te voorkomen. 'Houd deze aantallen in gedachte als we kijken naar de effectiviteit van borstvoeding', zegt Meyers.

Daarmee maakt hij precies de denkfout die steeds wordt gemaakt in het debat over borstvoeding: hij ziet de inspanningen van de moeder over het hoofd. Het gebruik van cholesterolverlagers is vervelend, maar toch echt minder werk dan een half jaar lang vijf keer per dag borstvoeding geven of kolven. Een uitnodiging voor het maken van een mammografie valt maar af en toe op de mat.

'Als mensen zeggen dat borstvoeding gratis is, kan ik ze wel slaan', schrijft de Amerikaanse journaliste Hanna Rosin in een artikel dat in 2013 in The Atlantic verscheen. 'Het is alleen gratis als de tijd van vrouwen niets waard is.'

In de onderzoeken die het RIVM in 2007 en 2015 deed naar de positieve effecten van borstvoeding is geen aandacht voor de inspanning van de moeder. Dat behoorde, aldus het RIVM, niet tot de opdracht die het ministerie van VWS gaf. Het Voedingscentrum overweegt niet een indruk te geven van de relatieve gezondheidswinst, zodat moeders een persoonlijke afweging kunnen maken. 'We hebben nooit eerder uit onderzoek onder consumenten de feedback gekregen dat ouders willen weten hoeveel kleiner de kans op een bepaalde ziekte wordt door het geven van borstvoeding', zegt Astrid Postma-Smeets, expert voeding en gezondheid. 'Als we daar al een nauwkeurig percentage over zouden kunnen noemen, zouden we daar ook veel uitleg bij moeten geven.'

In mijn omgeving zie ik twee reacties op het zesmaanden-advies. Veel vrouwen voelen zich schuldig. 'Ik denk steeds dat ik mijn kind vergiftig als ik op het pak Nutrilon lees 'dat borstvoeding de beste voeding' is', zei een jonge moeder. Nog opvallender is de andere reactie: gelatenheid of zelfs lacherigheid over de norm van zes maanden. Dat zijn moeders die de persoonlijke kosten-batenanalyse al hebben gemaakt en gestopt zijn. 'Zes maanden? Ja, dág.'

Die gesprekken zijn vaak wel een op een. In de publieke ruimte, online en offline, is borstvoeding de parameter voor verondersteld goed moederschap. Dat merken ook redacties van de mama-bladen. Zo publiceerde VIVA Mama deze maand een portrettenreeks met vrouwen die hun kinderen 'bewust' de fles geven. Het blad wil geen positie innemen, maar wel de verschillende mogelijkheden laten zien. De redactie kreeg, zoals vooraf verwacht, veel negatieve reacties. Ze zouden kunstvoeding promoten, terwijl artikelen over borstvoeding steevast op gejuich kunnen rekenen. Ernstiger: het bleek moeilijk om vrouwen te vinden die met de fles op de foto durfden. 'Bang voor de kritiek', zegt chef Martine Bruynooge. 'Pas toen duidelijk was dat we geen vergelijking met borstvoeding zouden maken, wilden sommige dames hun verhaal doen.'

Wat maakt de kwestie borstvoeding toch zo heftig? Ja, het gaat om de gezondheid van baby's, maar het is ook slechts een schakel in de reeks goede en slechte keuzes die je als ouders kunt maken. Toch is moedermelk onbewust veel meer dan gewoon iets betere voeding. Een symbool. Misschien juist omdat het zo veel inspanning van de moeder vergt. Wie de borst geeft laat zien veel voor haar kinderen over te hebben, het bewijs dat je jezelf kunt wegcijferen.

Status

Bovendien speelt status mee. Het percentage hoogopgeleide moeders dat begint met borstvoeding ligt stukken hoger dan dat van laagopgeleide moeders: respectievelijk 90 en 69 procent. Het geven van borstvoeding is deel van de identiteit van de hogeremiddenklasse-moeder, zoals baby-yoga en een Marqt-krat op de fiets dat ook zijn. Deze ouders zijn veel meer bezig met Het Perfecte Ouderschap en bepalen daarmee de sociale standaard.

Hoe aanmatigend dat kan zijn, besefte ik tijdens het kijken naar Vier handen op een buik, een programma waarin BN'ers tienermoeders begeleiden. De laagopgeleide moeders die in het programma figureren geven nooit de borst. 'Ah natuurlijk, een fles', hoorde ik mezelf tijdens het kijken zelfgenoegzaam mompelen, daarbij voor het gemak vergetend dat het 19-jarige meisje zelf al een huishouden runde, lief was voor haar kinderen en wekelijks van weinig geld wist rond te komen.

In Amerika speelt dit nog sterker, blijkt het uit het boek van Courtney Jung. Na de orkaan Sandy hielpen moeders van New Yorkse privéscholen mee in de getroffen arme wijken. In het zicht van alle verwoesting vonden ze het vooral schokkend dat ze pakken melkpoeder moesten uitdelen, tekende The New York Times op.

Alyssa Milano. Foto Instagram

Het wekt geen verbazing dat op Instagram, waarop alles draait om het perfecte plaatje, de borst welig tiert. Onder de noemer #breastfeedingawareness en #breastisbest poseren modellen als Doutzen Kroes en Gisele Bündchen en realityster Kristin Cavallari met een kind aan de borst - of zelfs met hun kolf. In de reacties worden ze louter toegejuicht, voornamelijk door zwangeren die hopen er ook zo goed uit te zien als ze vier weken uit het kraambed zijn.

Mooi dat deze bekende vrouwen strijden voor acceptatie van borstvoeding in het openbaar, hoewel er misschien niet eens meer zo veel te strijden valt. De perfect gestileerde foto's lijken er toch ook te zijn ter meerdere eer en glorie van het hypervolmaakte moederschap. Ze hebben het allemaal: de wil en de tijd om maanden borstvoeding te geven, een knap lurkend kind aan de borst, een goede selfiesnoet of een professionele fotograaf binnen handbereik.

Het zijn goede foto's om erbij te houden als je om drie uur 's nachts, in een badjas met tandpastavlekken en het voedingskussen als een drol om je middel gevouwen, twijfelt hoe lang je nog door wilt gaan met het geven van borstvoeding. Valt er sowieso wat te lachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.