Hitler als sociale vernieuwer en aanjager van techniek krijgt meer krediet dan hem toekomt

Ook op zondag 12 mei 1940, twee dagen na de Duitse inval in Nederland, werd Moederdag gevierd. Wellicht niet zo uitbundig als voorheen, maar in de kranten van die dagen werden de lezers wel aan hun plichten jegens moeder herinnerd.

Het Zuiderparkbad in Den Haag in 1941. Twee jaar laters voerden de Duitse bezetters het zwemdiploma in. Beeld anp
Het Zuiderparkbad in Den Haag in 1941. Twee jaar laters voerden de Duitse bezetters het zwemdiploma in.Beeld anp

Sterker: de Nederlandsche Banketbakkersvereeniging schonk duizend taarten aan gezinnen van 'gemobiliseerde' militairen. Of de bezorging volgens plan heeft plaatsgevonden, is niet bekend. Wel toont een foto die later die maand in de krant verscheen een Nederlandse officier die met zijn sabel een enorme taart voor moeder aansneed.

Uit dit curiosum kunnen twee dingen worden opgemaakt: dat de oorlog 'de normaliteit' niet in één klap wegvaagde, maar ook dat Moederdag kennelijk geen uitvinding was van de nazi's - zoals de mare wil. De Duitse bezetters introduceerden wel andere noviteiten, vaak met een duurzaam karakter. Al op 16 mei 1940, een dag na de capitulatie van het Nederlandse leger, gelastten zij de invoering van de Midden-Europese tijd. Hiermee verdween de zogenoemde Amsterdamse tijd die tot dat moment alleen in Nederland gold. De Amsterdamse tijd liep 20 minuten voor op de Greenwich meantime en 40 minuten achter op Midden-Europese tijd.

Residuen van de bezetting

Per 1 januari 1941 konden 'loontrekkenden' aanspraak maken op kinderbijslag voor elk derde kind (tot diens vijftiende levensjaar). Later dat jaar werd de verplichte ziekenfondsverzekering ingevoerd (om pas in 1996 te worden afgeschaft). Andere residuen van de Duitse bezetting: de afschaffing van de regel dat fietsers van rechts voorrang hebben op gemotoriseerd verkeer; de vennootschapsbelasting, in haar oorspronkelijke vorm afgeschaft op 8 oktober 1969; de toewijzing van Vlieland en Terschelling, die tot dan bij de provincie Noord-Holland hoorden, aan de provincie Friesland; de invoering van het zwemdiploma, per 15 oktober 1943.

Al met al was de blijvende invloed van de nazi's op de Nederlandse instituties niet vergelijkbaar met die van de Fransen in de Napoleontische tijd of met die van de Romeinen. En meer in het algemeen krijgt Hitler als sociale vernieuwer en aanjager van de techniek meer krediet dan hem toekomt. Met de ontwikkeling van de rakettechnologie, waaraan Hitler aanvankelijk niet eens veel betekenis toekende, was al een begin gemaakt in de jaren twintig.

De eerste snelweg zonder gelijkvloerse kruisingen werd al in 1921 bij Berlijn in gebruik genomen. In 1932 werd, op basis van een plan uit 1929, het eerste deel van het Autobahn-netwerk (tussen Keulen en Bonn) in gebruik genomen dat onder de bezielende leiding van Hitler verder over Duitsland zou worden uitgerold. Hitler was hoe dan ook vergaand schatplichtig aan de door hem zo verachte Weimar Republiek. Of het nu ging om sociale woningbouw of sociale wetgeving: de meeste plannen - al dan niet verwezenlijkt - lagen al in een la. De planeconomie van Hermann Goering was van Sovjet-Russische makelij.

Bij de vormgeving van zijn repressie-apparaat liet Hitler zich inspireren door Lenin (wat de Duitse historicus Ernst Nolte in 1986 tot de omstreden stelling bracht dat Auschwitz er zonder de Goelag mogelijk niet zou zijn geweest). Zelfs voor zijn rassenwetgeving, het meest infame deel van zijn nalatenschap, ging Hitler elders te rade. De juristen die een grondslag moesten vinden voor het verbod van 'gemengde huwelijken' oriënteerden zich uitgebreid in de Verenigde Staten. De origine van het 'moderne antisemitisme', waaraan Hitler de radicaalste consequenties verbond, lag in Frankrijk en Rusland.

Onverdiende status

Je kunt zelfs zeggen dat Hitler met zijn anti-Joodse programma de technologische en wetenschappelijke vooruitgang met kracht heeft tegengewerkt. 'Eigenlijk verloor Hitler de oorlog op 7 april 1933', schreef de Britse historicus John Cornwell. 'Op die dag werden in Duitsland alle Joodse wetenschappers ontslagen. Wetende dat een kwart van de Duitse Nobelprijswinnaars van Joodse afkomst was, krijgt men een idee welke aderlating dit betekende voor de Duitse wetenschap.'

Zijn onverdiende status als sociale en technologische vernieuwer heeft Hitler te danken aan de mythes die hijzelf heeft geschapen en aan het - in werkelijkheid zeer betrekkelijke - falen van de Weimar Republiek, waartegen hij de successen van het Derde Rijk afzette. Mogelijk hebben ook de geallieerde tegenstanders van Hitler naderhand diens technologische overwicht uitvergroot om hun nederlagen aan het begin van de oorlog niet aan de eigen zwakte te hoeven toeschrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden