Historicus Daan de Leeuw: 'Nazi-kampartsen stonden achter het Derde Rijkmoraal'

Met zijn onderzoek naar artsen in het Derde Rijk heeft historicus Daan de Leeuw de Volkskrant-IISG-Scriptieprijs gewonnen.

Interieur van het voormalige nazi-concentratiekamp Mauthausen, waar kampartsen verschrikkelijke experimenten uitvoerden op gevangenen.Beeld anp

Het is met betrekking tot het Derde Rijk ongeveer de meest gestelde vraag: wat bewoog 'normale', weldenkende mensen om zich in dienst te stellen van een misdadig regime? Deze vraag wordt nog indringender als ze betrekking heeft op artsen die betrokken waren bij medische experimenten - die vaak werden uitgevoerd in de wetenschap dat het slachtoffer verminkt zou raken of zou sterven. Hoe kon een beroepsgroep die werd geacht het heil van mensen te dienen zichzelf uitleveren aan de vernietigingsmachinerie van het Derde Rijk?

In zijn doctoraalscriptie In the Name of Humanity, Nazi Doctors and Human Experiments in German Concentration Camps, 1939-1945 geeft historicus Daan de Leeuw (27) nieuwe antwoorden op deze oude vraag. Donderdag ontving hij de Scriptieprijs van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en de Volkskrant.

Wat is de toegevoegde waarde van jouw scriptie ten opzichte van de bestaande literatuur over de kampartsen?

'In de literatuur over de Holocaust ontbrak een groepsportret van de kampartsen. We kenden alleen Joseph Mengele: het archetype van de sadistische pseudowetenschapper. Maar de meeste artsen voldeden niet aan die karikatuur. Het waren niet alleen leden van de ontwortelde Nachkriegsgeneration, die in de roerige jaren van de Weimar Republiek waren gesocialiseerd, maar ook gerespecteerde artsen die de ethiek van het keizerrijk hadden meegekregen. Zij hadden met elkaar gemeen dat zij omwille van hun eigen loopbaan de unieke mogelijkheden benutten die het Derde Rijk hun bood: experimenteren met mensen die hoe dan ook ten dode waren opgeschreven.'

Historicus Daan de Leeuw

Zij schakelden hun geweten uit.

'Dat is inderdaad het gangbare misverstand. Volgens de doubling theorie van de Amerikaanse psychiater Robert Lifton konden mensen die in vernietigingskampen werkten hun vooroorlogse ethiek uitschakelen, en namen ze een Auschwitz-identiteit aan. Dat is een kortzichtige benadering van de medeplichtigheid van kampartsen. Ze schakelden hun geweten niet uit, nee: zij stonden gewoon achter de moraal van het Derde Rijk. Dat verklaart waarom zij, een enkele uitzondering daar gelaten, na de oorlog geen spijt hebben betuigd. Lifton veronderstelt dat mensen alleen in extreme situaties in extreem gedrag vervallen. Ik denk dat het kwaad iets alledaags en menselijks is.'

Maar hoe hebben artsen die moreel wortelen in fatsoenlijke tijden dan de moraal van het Derde Rijk kunnen overnemen?

'Medische experimenten met mensen waren niet een exclusieve ondeugd van het Derde Rijk: al in de 19de eeuw experimenteerden artsen in diverse landen met mensen - gevangenen of bewoners van overzeese gebiedsdelen. Het medisch experiment was dus niet typisch iets voor het Derde Rijk. Voor de machtsovername van Hitler was in de beroepsgroep al een mentaliteit ontstaan die later excessen mogelijk maakte.'

Welk percentage artsen heeft ten tijde van het Derde Rijk vuile handen gemaakt?

'De nazi's hielden van alles en nog wat statistieken bij, maar niet hiervan. Je kunt er echter van uitgaan dat het om een kleine minderheid gaat. Dat betekent niet dat de meerderheid principiële bezwaren had tegen medische experimenten. Het regime gaf er alleen geen ruchtbaarheid aan. Ik denk dat de dadergroep veel groter zou zijn geweest als elke arts die dat wilde ook in de gelegenheid zou zijn gesteld om met gevangenen te experimenteren. De beroepsgroep was oververtegenwoordigd bij de SS.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden