Die ene patiënt Psychotherapeut Ivo van der Velden

‘Hij was gevlucht en iets zat hem nog vreselijk dwars. Pas na een jaar durfde hij te vertellen wat dat was’

Medische experts over de patiënt die hun kijk op het vak veranderde. Deze week: psychotherapeut Ivo van der Velden (66).

Beeld Olivier Heligers

‘Hij kwam uit een land waar een burgeroorlog werd uitgevochten en daar had hij verschrikkelijke dingen meegemaakt. Zijn broer was voor zijn ogen onthoofd, dierbaren waren vermoord, hij was gevangen genomen en gemarteld maar hij had weten te ontsnappen. Na ernstige bedreigingen was hij met zijn familie op de vlucht geslagen en zo was hij in Nederland terecht gekomen, een buitengewoon zachtaardige man die dankbaar was voor de opvang die hem hier was geboden.

‘Jarenlang ging alles goed. Hij leerde Nederlands, vond een baan, kreeg een gezin maar toen hij zijn weg had gevonden en zijn leven eindelijk weer stabiel leek, overkwam hem wat we vaker bij vluchtelingen zien gebeuren: de gebeurtenissen uit de voorbije tijd, die door de drukte van het nieuwe bestaan lang waren weggedrukt, keerden terug in zijn hoofd. Opeens werd hij ingehaald door het verleden. Hij kreeg nachtmerries en angstaanvallen, klachten die wezen op een posttraumatisch stress syndroom. Zijn huisarts verwees hem door en zo kwam hij terecht in de groep die ik als psychotherapeut behandelde, gewezen vluchtelingen uit alle delen van de wereld die hun trauma’s met elkaar deelden.

‘In die gesprekken was hij geëmotioneerd maar kon hij goed praten over de verschrikkingen die hem waren overkomen. Toch zat hem nog iets vreselijk dwars, en pas na een jaar durfde hij te vertellen wat dat was. Na zijn ontsnapping had hij een tijdlang meegevochten tegen de milities en in die periode had hij een vijandelijke strijder van zijn eigen leeftijd omgebracht. Daar schaamde hij zich vreselijk voor, hij voelde zich zo schuldig. Die soldaat bleek later ook nog eens ongewapend te zijn geweest.

‘De groep reageerde met veel begrip. Dat was toch logisch, zeiden de anderen, in zijn plaats hadden ze hetzelfde gedaan. Ik dacht er net zo over: na de onthoofding van zijn broer, de martelingen, de doodsangst die hij moet hebben gevoeld, was die daad begrijpelijk. En het was ook nog zo’n vriendelijke man. We hadden allemaal de neiging om hem te verontschuldigen.

‘Maar ondanks al dat begrip voelde hij zich niet beter. Hij bleef maar herhalen dat het fout was wat hij had gedaan. Toen gebeurde er iets opmerkelijks: een van de andere vluchtelingen, een man uit Iran, sprak hem aan op een heel andere toon. De Iraniër was zelf gruwelijk gemarteld en ik vermoed dat ook hij oorlogshandelingen had verricht. Je hebt gewoon iets heel slechts gedaan, zei hij, begin eens met dat te erkennen, en stel het beeld van jezelf bij. Ook jij bent iemand die, ondanks al je vriendelijkheid, in staat bent om een ander iets aan te doen, zoek geen verontschuldigingen. Die opmerking kwam aan. Toen hij de week erna terugkwam, zag ik dat hij klaar was.

‘Het heeft me aan het denken gezet, ik ben anders gaan aankijken tegen de betekenis van schuldgevoelens. Wij hebben vaak het idee dat we die moeten wegnemen, zeker als iemand eronder lijdt. Nu besef ik waarom dat lang niet altijd helpt. Schuldgevoel heeft ook de functie van zelfbestraffing. Ga niet te snel analyseren, probeer de ander niet meteen vrij te pleiten. Het gevaar bestaat anders dat mensen uit evenwicht raken en zichzelf nog harder gaan straffen, bijvoorbeeld door zich dingen te ontzeggen of door zichzelf wijs te maken dat ze niet meer blij mogen zijn.

‘De twee mannen zijn vrienden geworden, met een gedeeld trauma dat ze beiden hebben overwonnen. Zelf had ik hem nooit zo goed kunnen helpen, al had ik exact dezelfde woorden gebruikt. De handreiking kwam van iemand die wist waar hij over sprak en dat had zoveel meer impact. En hoewel hij werd geconfronteerd met een heel slechte eigenschap van zichzelf zag ik de enorme opluchting in zijn ogen. Door die ene opmerking kon hij verder met zijn leven.’

Ivo van der Velden
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.