Nieuws Zwart Gat

Het zwarte gat in het centrum van de Melkweg schijnt plotseling veel helderder. Niemand weet waarom

Het zwarte gat in het centrum van de Melkweg werd in een tijdsbestek van twee uur plotsklaps 75 keer zo helder. Nooit eerder was het gat zó fel. Sterrenkundigen staan voor een raadsel.

Eerder dit jaar maakten astronomen deze foto van het megazware zwarte gat in sterrenstelsel Messier 87. Dit gat staat duizendmaal verder weg dan Sagittarius A*, dat in het centrum van ons thuissterrenstelsel hangt. Beeld Event Horizon Telescope

Een ongewoon felle fonkeling, diep in het kosmisch duister. Dat is wat Amerikaanse astronomen plotsklaps zagen, toen ze de hemel bestudeerden met de Keck-telescoop in Hawaï. In een nieuw vakartikel beschrijven zij hoe ze na analyse tot hun stomme verbazing ontdekten dat die fonkeling afkomstig was van het normaal veel minder heldere zwarte gat Sagittarius A*. Dat gulzige monster  woont in het midden van ons sterrenstelsel, de Melkweg.

‘Een soort kosmisch onweer’, noemt astronoom Heino Falcke (Radboud Universiteit), zelf niet bij het onderzoek betrokken, de plotselinge toename in helderheid. Hoewel het zwarte gat wel vaker onstuimig is, legt deze uitschieter volgens hem de vinger op de zere plek. ‘Dit was de helderste flits die mensen ooit bij Sagittarius A* hebben waargenomen’, zegt Falcke. Het is een teken hoe weinig we nog van het gedrag van zwarte gaten weten. ‘Hoe sterker dit soort fonkelingen zijn, hoe extremer de omstandigheden die je nodig hebt om ze te maken.’

Technisch gesproken is het overigens niet het zwarte gat zélf dat schittert. Zwarte gaten zijn voorwerpen met zo’n waanzinnig sterke zwaartekracht dat zelfs het licht niet aan hun ijzeren grip kan ontsnappen. Het materiaal dat bij zo'n gat in de buurt hangt, maar (nog) niet is verzwolgen, wordt door die zwaartekracht flink door de mangel gehaald.  Zo flink dat het spul bloedheet wordt en begint te stralen.

Volgens Falcke is het nog onduidelijk wat de huidige uitschieters precies veroorzaakt. Zo weet niemand nog of het een eenmalige gebeurtenis is, of dat er iets structureel met Sagittarius A* aan de hand is. ‘Vergelijk het met een heleboel hete dagen, zoals we deze zomer hebben gehad’, zegt Falcke. ‘Is dat een toevallige uitschieter? Of verandert het klimaat? Op basis van één jaar kun je dat niet zeggen. Daarvoor heb je meetgegevens van járen achter elkaar nodig. Net zo kunnen we op basis van een paar felle flitsen nog niet zeggen wat er aan de hand is.’

Mogelijke verklaringen zijn er genoeg. Zelf opperen de onderzoekers dat het misschien ligt aan de ster SO-2, die vorig jaar vlak langs het zwarte gat scheerde. Die ster heeft mogelijk het materiaal dat als een deken om het zwarte gat hangt opgeschud, waardoor het feller is gaan stralen.

Ook zou het kunnen dat Sagittarius A* een langsvliegende gaswolk heeft verorberd. Bij die schranspartij is dan een gedeelte van het materiaal ontsnapt, samengeperst en licht gaan geven. ‘Alleen heb je wel zo'n supermonsterhoeveelheid materiaal nodig om het gat 75 keer zo helder te maken, dat ik daar niet erg in geloof’, zegt Falcke.

Hij vermoedt daarom dat de invloed van het zwarte gat op het materiaal er omheen op de een of andere manier sterker is geworden. ‘Ik denk niet dat het gat meer is gaan eten. Hij is het voedsel dat hij al tot zijn beschikking had alleen efficiënter gaan koken’, zegt Falcke. ‘Maar hoe dat natuurkundig werkt? Dat weet nog niemand.’

Het eerste filmpje van een zwart gat

Astronoom Heino Falcke (Radboud Universiteit) haalde eerder dit jaar samen met zijn collega’s de wereldpers nadat hij met de zogeheten Event Horizon Telescope (EHT) de eerste foto van een ánder superzwaar zwart gat had gemaakt: het monster in het midden van Messier 87, een sterrenstelsel op zo’n 54 miljoen lichtjaar afstand van de aarde.

Het veel dichterbij gelegen, maar kleinere, Sagittarius A* is nu het volgende op zijn verlanglijstje. Het liefst wil Falcke van dat gat zelfs een filmpje maken. Dat zou nog veel meer details onthullen over de invloed die de immense zwaartekracht van het zwarte gat op het omringende materiaal heeft.

Het fellere gefonkel van het gat is voor dat filmpje overigens niet perse goed nieuws. ‘Zeker niet als het betekent dat die extra helderheid afkomstig is van extra materiaal om het gat heen. Dat spul zou het zwarte gat aan het zicht kunnen onttrekken. Toch ben ik hoopvol gestemd. Ik denk niet dat dat extra materiaal er zit.’

Duik dieper in de zwarte gaten

Een iconisch moment in de sterrenkunde: astronomen hebben de eerste foto gemaakt van een zwart gat. Het beeld onthult voorzichtige nieuwe inzichten over de manier waarop de werkelijkheid in elkaar steekt.

De eerste foto van het zwarte gat is gemaakt, maar door wantrouwen en politieke strubbelingen was de historische foto bijna niet genomen. ‘Het was een soort Brexit-onderhandeling, maar dan andersom.’

Quarksoep, wormholes en de diepste aard van de werkelijkheid: een spoedcursus zwarte gaten.

Aanvullingen en verbeteringen: in een vorige versie van dit artikel stond dat ‘de zon in een baan om het zwarte gat draait, zoals de aarde dat doet om de zon’. Dat was onnauwkeurig: de zon is niet gebonden door de zwaartekracht van Sagittarius A*. Wel draait de zon – net als de rest van de sterren in de Melkweg – rond het centrum van ons sterrenstelsel. In dat centrum staat het zwarte gat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden