Interviewhistoricus René Koekkoek

Het zijn bijzondere tijden, maar hoe revolutionair is onze tijd eigenlijk in historisch perspectief?

Demonstranten in Parijs in 2019 tegen wereldwijde klimaatverandering. Beeld Joris Van Gennip
Demonstranten in Parijs in 2019 tegen wereldwijde klimaatverandering.Beeld Joris Van Gennip

Het woord ‘revolutie’ wordt te gemakkelijk gebruikt, vindt historicus René Koekkoek. In zijn nieuwe boek Revolutionaire tijden onderzoekt hij hoe de grote revoluties rond 1800 zich voltrokken, een tijd waarin de wereld volgens hem echt op zijn kop stond. Hoe kijkt hij naar onze eigen onrustige tijd?

Het zijn bijzondere tijden, vindt zo ongeveer iedereen, in welke tijd dan ook. Meestal valt dat vanuit historisch perspectief behoorlijk mee. Al helemaal in het licht van de historische gebeurtenissen die de loop van de geschiedenis daadwerkelijk ingrijpend hebben veranderd, zoals de Franse en de Amerikaanse revoluties. Dat stelt historicus René Koekkoek. Voor zijn nieuwe boek ging hij op zoek naar de anatomie van een revolutie.

U vindt dat het woord ‘revolutie’ aan inflatie onderhevig is. Wat bedoelt u daarmee?

‘De Arabische Lente is een mooi voorbeeld. Die werd meteen als revolutiegolf bestempeld. Uiteindelijk heeft alleen Tunesië er een relatief stabiele parlementaire democratie aan over gehouden. In de andere landen draaide het uit op een grote teleurstelling. Door dat gebrek aan blijvende verandering in de maatschappelijke orde is het niet zo zinnig om te spreken over een revolutie.’

Wanneer kunnen we dan wél spreken over een revolutie?

‘De term ‘revolutie’ komt oorspronkelijk uit de sterrenkunde. Daarin refereert het aan een cyclische beweging: iets dat telkens terugkomt. Vóór de achttiende eeuw werd het ook in politieke zin zo gebruikt. Het was normaal dat eens in de zoveel tijd de macht wisselde. Daar had men geen grip op. Het was iets dat zich, net als de omwenteling van hemellichaam, boven de hoofden van mensen afspeelde. Vanaf de Franse revolutie zie je dat het woord verandert van betekenis. Toen was er immers niet alleen sprake van een machtswissel bij de elite, maar ging de hele maatschappelijke orde op de schop.’

De grote revoluties in uw boek zijn allemaal politieke revoluties. Kunnen revoluties zich ook op andere vlakken voltrekken?

‘Zeker. De industriële revolutie bijvoorbeeld, is vooral een technologische en economische revolutie. Die ontwikkelingen waren zo ingrijpend, dat ze ook als revoluties werden betiteld.’

Mensen lijken nogal eens geneigd om hun eigen tijdsgewricht te overschatten qua historisch belang.

‘Het idee dat de eigen tijd er een is van ingrijpende verandering wordt vooral in de moderne tijd steeds vaker ervaren. Vanaf de Franse revolutie wanen mensen zich in een constante stroom van verandering. Voor een Duitse boer in de dertiende eeuw veranderde er tijdens zijn leven – en dat van zijn voorvaderen – niet zo veel. Misschien had zo’n boer overigens wel de indruk dat zijn tijd erg belangrijk was. Maar de mate van continuïteit die toen het leven van generatie op generatie kenmerkte, is in de twintigste eeuw zeker verdwenen.

Historicus René Koekkoek Beeld Ruud Pos
Historicus René KoekkoekBeeld Ruud Pos

‘Als gevolg daarvan is onze tijdshorizon veranderd. Doordat de samenleving constant lijkt te veranderen, is het heel moeilijk om vooruit te kijken of terug te kijken. Daardoor leven we in een soort permanent heden. Politici vinden het dan ook heel lastig om een langetermijnvisie te formuleren. Ze worden namelijk continu ingehaald door de actualiteit. Mark Rutte is de belichaming van die ontwikkeling. Hij past op de winkel, maar laat zich nooit uit over hoe Nederland er over dertig jaar uit zou moeten zien.’

Veel mensen hopen dat door de huidige pandemie de maatschappelijke verhoudingen grondig herzien worden. Denkt u dat de huidige crisis gaat leiden tot ingrijpende veranderingen?

‘Na de bankencrisis van 2008 leek het revolutionaire potentieel groot, net als nu. Maar ik verwacht dat ook deze crisis weinig structurele veranderingen teweeg gaat brengen. Dat komt doordat, en dat klinkt een beetje cru, die crises er niet hard genoeg inhakken. Om een grote groep mensen op de been te krijgen, heb je nog meer narigheid en werkloosheid nodig. Als mensen om negen uur op werk verwacht worden, gaan ze toch minder snel de barricades op.’

Een blik in de toekomst: op welk vlak gaat de volgende grote revolutie plaatsvinden?

Een van de ontwikkelingen waar ik wel revolutionair potentieel in zie is de klimaatbeweging. Het is goed voorstelbaar dat actievoerders die écht geloven in een klimaatapocalyps – dat over vijftig jaar honderden miljoenen mensen hun huizen verliezen, verhongeren of verdrinken – revolutionaire methoden niet zullen schuwen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden