Het vergeten fregat

'We have found your ship!' Duikers brengen diep in de Finse Golf een gezonken 18de-eeuws fregat in kaart.'Dit is het best bewaarde Nederlandse oorlogsschip uit zijn tijd.' Door Jeske Hendriks Illustratie Marco Stoker

Beeld Marco Stoker

25 augustus, 1715

Het is middernacht en stikdonker. Hoge golven slaan tegen de boeg terwijl het fregat zich door het wilde water baant. De regen stort op het houten dek. Door de duisternis en de chaos van de storm ziet de kapitein de rotsen vlak onder het wateroppervlak over het hoofd. Luid gekraak, opvarenden in paniek. Nog enkele kilometers weet het kreupele schip op de wind mee te varen voordat het in de Finse Golf verdwijnt.

Driehonderd jaar later zijn er weer mensen op het schip. Beter gezegd: ze zwemmen over en om het schip heen. Op 64 meter diep in het koude water, met dikke duikpakken en zuurstoftanks, glijden deze zomer onderwaterarcheologen met camera's over het wrak. De missie: het vergane schip in kaart brengen. Elke laatste centimeter moet worden gefilmd.

Voor Peter Swart ('eigenlijk ben ik bedrijfseconoom, maar ik noem mezelf ook weleens hobbyhistoricus') voelt het als een plaats delict. Het wrak is het lijk en zijn identiteit moet worden achterhaald. Swart ontdekte het bestaan van het Nederlandse oorlogsschip dat lang geleden in de vergetelheid was geraakt.

Swart duikt niet het water, maar de archieven in. Vijftien jaar geleden stond hij in het Nationaal Archief Den Haag, op zoek naar oorlogsschepen die in zijn thuisstad Medemblik zijn gebouwd. Gewoon uit eigen interesse. Veel zijn het er niet geweest.

Zo stuitte hij op een schip waarvan hij nog nooit had gehoord: het Huis te Warmelo, een fregat dat in 1708 - vlak na de late Gouden Eeuw - is gebouwd. 'Op dat moment had ik niet durven dromen dat het schip nog ergens zou kunnen liggen', vertelt hij. 'Ik wist alleen dat het in 1715 was vergaan. Dat stond op de bemanningslijst.' Het schip intrigeerde hem. Jarenlang werkte hij zich door stapels oude documenten. Onder meer brieven, logboeken, een bemanningslijst en doop- en trouwregisters onthulden beetje bij beetje het lot van het schip en de opvarenden.

1708

Er zijn nieuwe oorlogsschepen nodig, want door een oorlog zijn er vele verloren gegaan. West-Friesland bouwt er vijf, waaronder het Medemblikse fregat 'Huis te Warmelo': 125 Amsterdamse voet lang, met 40 tot 44 kanonnen aan dek en plaats voor zo'n 200 bemanningsleden. Binnen een jaar staat het in de haven, waar het nog bijna zes jaar zou wachten tot zijn eerste - en laatste - missie.

Vorig jaar deed Swart per toeval een opwindende ontdekking: een antieke zeekaart waarop bij de Finse Golf stond aangetekend 'hier is in 1715 het Noord-Hollands oorlogsschip gebleven'. Dat moest het Huis te Warmelo zijn, concludeerde Swart, want er gingen dat jaar niet veel Nederlandse schepen die kant op en er is er maar één in die buurt gezonken, tijdens een handelsreis naar Rusland.

Met regionaal archeoloog Michiel Bartels nam hij contact op met Finland. Of zij toevallig wat wisten van een oorlogsschip dat daar zou zijn gezonken. Al snel kwam een mailtje terug: we have found your ship! Het nieuws van de ontdekking haalde in maart dit jaar de nationale kranten, waaronder ook de Volkskrant. Nu moet worden uitgezocht of het echt een match is.

Hoe het schip er precies uit heeft gezien, weet geen levend mens, want schilderijen of tekeningen zijn er niet (meer). Een van de belangrijkste puzzelstukjes die Swart ontdekte is daarom het zogeheten bestek. 'Dat is een gedetailleerde beschrijving op basis waarvan een schip gebouwd moet worden', vertelt hij. 'Er staat precies in hoe dik de balken moeten zijn en van welke soort hout, welke lengte het schip moet hebben en hoeveel kanonnen erop moeten komen. Zo hebben we toch een idee van hoe dat schip eruit moet hebben gezien.'

Het grootste oorlogsschip ooit is het Huis te Warmelo zeker niet geweest, blijkt uit het bestek: slechts zo'n 35 meter lang. Zelfs in Medemblik zijn grotere gebouwd. Noch was het beroemd om zijn succes - al tijdens zijn eerste missie sneuvelde het, wat tevens verklaart waarom er zo weinig informatie is achtergebleven. Wat het dan toch zo bijzonder maakt? Swart: 'Dit is het best bewaarde Nederlandse oorlogsschip van voor de 19de eeuw dat is teruggevonden en waarvan het verhaal is achterhaald.'

'Wat je meestal vindt zijn een paar stenen en wat kanonnen. Van het hout blijft niks over,' vertelt Swart. 'In Nederlandse wateren zou zo'n schip geen schijn van kans maken, want het wordt direct aangevreten door paalwormen. Maar dit houten schip is helemaal intact, alleen de achterkant is eraf gevallen.'

Dat het wrak zo goed geconserveerd bleef, komt door de lage temperaturen en het zuurstofarme water. Vissersbootjes, koopliedenschuiten, Duitse onderzeeërs - de Finse zeebodem kent een rijke collectie aan gezonken vaartuigen. De Finnen wisten al wel dat er íets was, maar niet om welk schip het ging.

1 juni, 1715

Jan Stek uit Medemblik zwaait zijn zwangere vrouw en twee jonge kinderen uit. Hij is in dienst genomen als matroos op het Huis te Warmelo. Het vooruitzicht is goed: dit mag dan wel een oorlogsschip zijn, maar de missie is vreedzaam. Het schip moet een vloot handelsschepen begeleiden bij een reis naar de nieuwe Russische hoofdstad Sint Petersburg. In een konvooi met twintig Engelse en elf andere Nederlandse oorlogsschepen vaart het Huis te Warmelo uit naar de Finse Golf.

Nu is het spannend - zal dit daadwerkelijk het schip zijn waarvan heel Medemblik hoopt dat het hem is? 'Het klusje zou zó geklaard zijn als we de achterzijde van het schip konden zien. Daarop staat de naam geschilderd', zegt Swart. Maar die is dus naar achteren geklapt. De doorgeroeste spijkers konden hem niet langer hooghouden. Nu ligt hij op z'n kop en in stukken op de zeebodem, deels bedolven onder drab. Omdraaien dan maar? 'Zo makkelijk gaat dat niet. We mogen niks aanraken. Het is als met een museumschilderij: alleen om naar te kijken, niet voor de vingertjes. In Finland zijn ze daar heel streng in.'

Dus is het plan als volgt. Het wrak wordt vergeleken met de beschrijving uit het bestek. Als die niet afwijkt, kan er met zekerheid worden gezegd dat het Huis te Warmelo eindelijk terecht is. 'Helaas zie je in het troebele water steeds maar een klein stuk, dus zo makkelijk meet je al die onderdelen niet op', aldus Swart, 'Daarom wordt er gewerkt aan een digitaal 3D-model, waarbij duizenden losse foto's worden gecombineerd tot één geheel.'

Beeld Marco Stoker

'Het zijn twee vliegen in één klap,' zegt Swart. 'Zo is-ie direct ook gedocumenteerd. We willen alles in kaart brengen: hoe staan de masten, hoe ligt de achterzijde. Wie weet volgt er ooit een radiologisch onderzoek om de staat van de binnenkant vast te leggen.'

Het wrak wordt van alle kanten gefilmd, waarna een computer de beelden aaneenrijgt en de driedimensionale opbouw van het wrak afleidt. Een berekening die enkele dagen in beslag neemt.

Dat filmen is een precies werkje. Met felle lampen moet het wrak op exact de juiste manier worden belicht, zodat er zo min mogelijk schaduwen vallen. Alleen zo kan de computer de beelden naar een driedimensionaal model vertalen. Van tevoren weten de onderzoekers niet of het gemaakte filmmateriaal goed genoeg is. Pas nadat het model is berekend, wordt zichtbaar welke stukken ontbreken en moeten de duikers weer het water in voor nieuwe data. Het duurt daarom weken, misschien maanden om het project af te ronden.

25 augustus, 1725

De bemanning probeert zich nog in kleine boten en sloepen van het kolkende water te redden. Het slechte weer zit hen niet mee - slechts 70 van de 200 opvarenden overleven de ramp. De vrouw van matroos Jan Stek is weduwe.

De historische passages zijn gebaseerd op onder meer de Bemanningslijst van het schip, het doop- en trouwregister van Medemblik, brieven van schout-bij-nacht Lucas de Veth en nieuwsberichten uit de Opregte Haarlemsche Courant.

Half oktober wordt duidelijk of het inderdaad om de restanten van de Huis te Warmelo gaat.

Beeld Marco Stoker
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden