Het raadsel van de supersnelle radioflitsen

Mysterieuze radioflitsen bezorgen astronomen hoofdbrekens. Even leek er een verklaring te zijn gevonden.

Misschien ontstaan snelle radioflitsen bij krachtige uitbarstingen op rondtollende neutronensterren.Beeld NASA/S. Wiessinger

Een week nadat sterrenkundigen het negen jaar oude mysterie van de fast radio bursts oplosten, lijkt het raadsel dankzij nieuwe publicaties alleen maar groter. Het draait allemaal om korte, intense flitsen van radiostraling uit het heelal. Ze duren maar een duizendste seconde, en niemand weet waar ze vandaan komen. Exploderende zwarte gaten, signalen van aliens - alles is al eens voorgesteld.

Sinds 2007 zijn er zeventien fast radio bursts (FRB's) ontdekt, voornamelijk door een grote Australische radiotelescoop. Alles wijst erop dat de flitsen afkomstig zijn van ver buiten ons Melkwegstelsel. In dat geval zouden ze ooit gebruikt kunnen worden om de uitdijingsgeschiedenis van het heelal te achterhalen, of om de verdeling van koude gaswolken in de ruimte tussen de sterrenstelsels in kaart te brengen. Maar als ze echt op zulke grote afstanden afgaan, moeten ze enorm energierijk zijn, anders waren ze nooit opgemerkt. Rara, hoe ontstaan ze?

Vorige week publiceerde Nature het verlossende woord. Althans, zo leek het.

6 miljard lichtjaar hiervandaan

Een paar uur na de fast radio burst van 18 april 2015 (FRB150418) ontdekten sterrenkundigen in hetzelfde deel van de sterrenhemel een langzaam uitdovende bron van zwakke radiostraling - mogelijk een soort nagloeier. Die bleek zich te bevinden in een sterrenstelsel op maar liefst 6 miljard lichtjaar afstand - halverwege het waarneembare heelal. De radioflits moet dus in dat verre stelsel zijn afgegaan, zo concludeerden de astronomen in hun Nature-artikel. Je kunt dan uitrekenen dat er bij de flits in één milliseconde honderd kwadriljoen gigawatt aan energie vrijkwam. Waarschijnlijk zijn er twee supercompacte neutronensterren op elkaar geknald en versmolten tot een zwart gat - zo valt ook de nagloeier te begrijpen.

Maar direct na de publicatie plaatsten Harvard-astronomen Edo Berger en Peter Williams op internet al de eerste kritische kanttekeningen. Zij betwijfelen of de uitdovende radiobron wel echt iets te maken heeft met de eerder waargenomen flits. Afgelopen weekend zagen Berger en Williams de verdachte radiobron namelijk weer helderder worden. Misschien is er gewoon sprake van toeval.

En vandaag komt een andere groep radioastronomen, onder wie Jason Hessels en Joeri van Leeuwen van Astron (het Nederlands instituut voor radioastronomie), met een compleet ander resultaat, ook in Nature. Het team ontdekte dat een fast radio burst uit november 2012 (FRB121102) in mei en juni van het afgelopen jaar nog minstens tien keer geflitst heeft. Als het om versmeltende neutronensterren gaat, is dat niet mogelijk.

Continu in verandering

'Het is enorm spannend allemaal', zegt astrofysicus Chryssa Kouveliotou van de George Washington University in Washington D.C., die het nieuws op de voet volgt. 'Het aantal geopperde verklaringen voor FRB's is veel groter dan het aantal flitsen dat tot nu toe is waargenomen. De ideeën blijven voortdurend veranderen.'

Volgens Hessels gaat het mogelijk om krachtige uitbarstingen op pulsars. Dat zijn supersnel rondtollende neutronensterren met een enorm sterk magneetveld. Alleen verwacht je daarbij inderdaad geen nagloeier, en zo'n uitbarsting is op 6 miljard lichtjaar afstand ook niet meer te zien.

'Het is dan ook goed denkbaar dat er twee soorten snelle radioflitsen bestaan', aldus Hessels.

De Amerikaanse radioastronoom Duncan Lorimer, die in 2007 de eerste FRB ontdekte, durft nog geen conclusies te trekken. 'Ik hoop dat we de komende jaren met nieuwe instrumenten vele honderden fast radio bursts zullen ontdekken', zegt hij. 'Snelle vervolgwaarnemingen met andere telescopen moeten dan uitwijzen waar ze vandaan komen en hoe ze ontstaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden