Het pad vinden door de golven, zonder gps of kompas

Een kompas hadden ze niet, gps gebruiken ze niet. De zeevaarders van de Marshalleilanden navigeren op de golven. Onderzoekers voeren achter ze aan om te ontrafelen hoe.

Aan boord van de Jebro volgen de wetenschappers Huth, Van Vledder en Genz een van de laatste 'Golvenlezers'. Beeld Mark Peterson / Redux / HH

Het is diep in de nacht en Gerbrant van Vledder, oceanograaf aan de TU Delft, ligt bleek en misselijk in een hoekje op het achterdek van de Jebro. Op dat motorschip speurt hij met twee andere wetenschappers naar 'het pad door de golven', een mysterieuze route op zee die sommige eilandbewoners in de Stille Oceaan nog kunnen 'voelen'.

'Di lep', noemen ze het pad, weet Joe Genz, antropoloog bij de Universiteit van Hawaï. Hij spreekt de taal van de Marshalleilanden. Ook Genz voelt zich niet lekker, maar hij is fit genoeg om in de stuurhut naast de kapitein van de Jebro via de radio contact te houden met de zeilboot die zij volgen - een zeewaardige kano, die een paar kilometer verderop zijn weg zoekt naar een klein atol, Aur.

De opvarenden zijn bewoners van de Marshalleilanden. Op het honderd kilometer lange traject van de hoofdstad Majuro naar Aur gebruiken ze geen gps of andere moderne navigatiemiddelen. Die hebben ze niet nodig. Ze volgen de di lep. De navigator aan boord behoort tot de laatsten die deze kunst machtig zijn.

Het waait flink. De Jebro schommelt hevig. De deining en de dieseldamp hebben Van Vledder uit de kajuit verdreven. De Nederlandse golvendeskundige heeft al een paar keer over de reling gehangen om over te geven. Hij zou wel naar het toilet willen, maar een bozige zeevogel met grote poten is aan boord geland en verspert de doorgang naar het voordek.

Oriënteren

De derde onderzoeker op de Jebro is John Huth, natuurkundige aan Harvard in Boston. Hij heeft een sterk persoonlijke motief om hier misselijk over de reling te hangen. Tijdens een tocht met een kajak werd Huth op zee eens overvallen door dichte mist. Door zich te oriënteren op de wind en de richting van de golven wist hij de kust te bereiken. Twee studenten die hetzelfde overkwam, raakten de weg kwijt en verdronken.

Daar begon de fascinatie. Traditionele navigatie kan levens redden. Huth schreef er een boek over. Joe Genz las het en nodigde Huth en Van Vledder uit voor een expeditie om de di lep te vinden. De kunst van het 'lezen' van de golven dreigt verloren te gaan. Wie kan straks de di lep nog vinden?

Van Vledder kijkt op zijn horloge: nog vijf uur voordat het licht wordt.

Gerbrant van Vledder. Beeld Van Vledder

Kennis

Alson Kelen staat voor de mast van de Jitdam Kapeel, een kano met zijdrijver en driehoekig zeil. Hij laat zijn blik over de wilde golven glijden. Als hij vindt dat de koers moet worden aangepast geeft hij instructies aan de stuurman en aan de man bij het zeil. De Jitdam kraakt en kreunt op de ruwe zee.

Kelen is geen ervaren navigator. Hij is in de leer bij een oom. De kennis van de zee wordt binnen clans en families doorgegeven. Zo is het van generatie op generatie gegaan. Navigators hadden een hoge status - zij zorgden voor de levenslijnen tussen de eilanden. Nu zijn ze niet meer nodig.

Eeuwenlang lieten de zeevaarders van de Marshalleilanden zich over de oceaan leiden door hemellichamen, windrichting, wolken en vooral door de golven. De kring van ervaren golfnavigators kromp snel na de introductie van kompas, sextant en - later - gps. Tegenwoordig reizen de bewoners met snelle motorboten van het ene eiland naar het andere.

Aan boord van de Jebro volgen de wetenschappers Huth, Van Vledder en Genz een van de laatste 'golvenlezers'.

Stokjeskaarten

Zeelieden van de Marshalleilanden maakten 'kaarten' van stokjes die de ligging van de eilanden en atollen ten opzichte van elkaar weergeven. De houtjes geven stromingen, golfrichting en vaarroutes weer. Eilanden worden weergegeven met schelpen of knopen van kokosnootvezels. De houten zeekaarten houden geen rekening met realistische afstanden of het noorden en zuiden. Ze geven de relatieve posities van eilanden weer. De kaarten gaan niet mee op reis - navigators nemen de informatie in zich op voor ze uitvaren. De kaarten werden ook gebruikt als lesmateriaal voor aankomend navigators. Tegenwoordig worden stokjeskaarten verkocht als souvenir.

Behoefte

Toch bestaat er behoefte om de kunst van de traditionele navigatie te behouden voor het nageslacht. Oudere zeevaarders zochten steun bij de wetenschap. Als het lezen van de golven wetenschappelijk kan worden verklaard, kan die kennis beter bewaard blijven en worden doorgegeven aan volgende generaties.

Via de radio informeert Genz vanaf de Jebro hoe het gaat op de kano. Hij begint zich zorgen te maken. Het weer is almaar ruiger geworden en Kelen heeft niet vaak zonder hulpmiddelen gevaren. Als het fout gaat, moet de bemanning van de motorboot ingrijpen. Weet Kelen wel waar hij is?

Kaart in het hoofd

Vroeger hadden zeevaarders van de Marshalleilanden nooit een kaart bij zich. Die zat in hun hoofd. Het is een schematische kaart zonder noord en zuid, zonder duidelijke afstanden. Die mentale kaart is afgeleid van 'stokjeskaarten', raamwerken van houtjes en schelpen waarop eilanden, stromingen en deining ruwweg zijn weergegeven. Navigators nemen de informatie voor vertrek in zich op - de stokjeskaarten blijven thuis.

Ook Kelen vaart met een kaart in zijn hoofd.

Als het eerste ochtendlicht achter de zware wolken verschijnt, staat Kelen nog steeds bij de mast. Het atol Aur is nergens te bekennen. Kelen pakt de mobilofoon, vraagt of Genz op de volgboot hem ontvangt en zegt: 'We zijn bij Aur.'

Op de Jebro kijkt Genz op het gps-scherm. Hij ziet dat Kelen gelijk heeft.

Beeld de Volkskrant

Streng christelijk

Na een doorwaakte nacht krijgen Van Vledder en zijn collega's een ceremonieel onthaal op Aur. Zingende vrouwen en kinderen, een bloemenkrans om de nek, een feestelijk maal met kreeft, verse vis, fruit en kokosnoten. De feestelijkheden blijven alcoholvrij - de achttien families die op Aur wonen, zijn streng christelijk.

Tijdens hun verblijf op Aur krijgen de wetenschappers de kans Alson Kelen uit te horen over de reis. Genz tolkt. Heeft de di lep hem inderdaad de weg gewezen? Hoe wist hij dat hij bij Aur was aangekomen, terwijl het atol nog niet in zicht was?

Kelen vertelt over deining die van links en rechts komt. Tussen die twee moet je de juiste lijn aanhouden. Als je ervan afwijkt, voel je dat aan het schommelen van de boot. Hij zegt dat hij aan veranderingen in de golfbewegingen merkt wanneer hij in de buurt komt van een eiland. Hij voelt aan welke kant van een eiland hij zich bevindt.

Door haaks op de golfrichting (pijlen) te blijven, varen de navigators van de Marshalleilanden zonder technische hulpmiddelen van het ene eiland naar het andere. De kromme stippellijn is het 'pad door de golven'. Beeld Gerbrant van Vledder

Geblinddoekt

Om dat 'gevoel' te leren herkennen is hij ooit door zijn leermeester geblinddoekt in een kano gelegd. Op zijn rug. Liggend moest hij uitleggen wat zijn positie was. Wat de golven hem vertelden.

Het gezelschap blijft twee dagen op Aur. Er worden reparaties uitgevoerd aan de kano, die te lijden heeft gehad van de overtocht. Als ze terugkeren naar Majuro weet Van Vledder hoe je met blote handen een kokosnoot kunt openmaken, maar de di lep is nog steeds een raadsel voor hem.

Data-analyse

Vijf maanden later, begin november 2015, zit Van Vledder op de statige werkkamer van John Huth op de campus van Harvard in Boston. Van Vledder, zeiler en expert op het gebied van het voorspellen van golfbewegingen. Huth, een fysicus die deel uitmaakte van het CERN-team dat het Higgsdeeltje ontdekte, en specialist als het gaat om navigatie.

Samen analyseren ze de data die ze hebben verzameld tijdens hun expeditie. Door zeeziekte kwam op de heenreis weinig terecht van metingen of aantekeningen. Op de rustiger terugreis kon Van Vledder - die een pilletje tegen zeeziekte had genomen - notities maken over golfrichtingen en kon Huth met zijn gps-horloge de coördinaten registreren. Nu proberen ze met computermodellen en zeekaarten het mysterie van de di lep te doorgronden.

Ze zijn anderhalve dag bezig. Hun berekeningen hebben nog niet het verlossende inzicht opgeleverd. De tijd dringt. Van Vledder moet de volgende dag naar een conferentie in Florida.

Gerbrant van Vledder (1957)

Gerbrant van Vledder studeerde civiele techniek in Delft. Na zijn promotie ging hij aan de slag bij het Waterloopkundig Laboratorium en bij diverse ingenieursbureaus. Sinds 2007 is hij verbonden aan de TU Delft, eerst als universitair hoofddocent in deeltijd en nu als gastonderzoeker. Daarnaast werkt hij als zelfstandig adviseur.

Zijn werk bevindt zich op het grensvlak van onderzoek en toepassing van computermodellen voor het voorspellen van zeegolven. Deze modellen worden onder meer gebruikt om de hoogte van de dijken in Nederland te bepalen. Hij raakte gefascineerd door de traditionele golfnavigatie in Oceanië toen hij daarover las in wetenschappelijke publicaties.

Computersimulaties

Ja, Van Vledder ziet op zijn computersimulaties hoe de golfbewegingen rond een eiland veranderen. Golven weerkaatsen, buigen af en doen achter een eiland een 'schaduwzijde' ontstaan met een complex patroon van door elkaar bewegende golven. Maar hoe navigators als Kelen die subtiele veranderingen in het zeeoppervlak feilloos kunnen waarnemen, blijft voor hem verborgen.

En waar zijn de oostelijke en westelijke deining, waar Kelen het over had? Niets van te zien op de golfmodellen die Van Vledder heeft gemaakt van het gebied. Waar is het pad door de golven?

Het rekenwerk en gepuzzel heeft aan het begin van de tweede middag nog geen noemenswaardig resultaat opgeleverd. Cijfers, tijdzones en coördinaten moeten telkens worden gecorrigeerd. Het zit niet mee.

Tot Van Vledder een van zijn computersimulaties combineert met de coördinaten van de terugreis die Huth vastlegde. Samen kijken ze naar de pijltjes en de golvende lijnen op de laptop van Van Vledder.

Dominante golfrichting

Er wordt iets zichtbaar wat op zee niet te zien was. Met zijn computermodel heeft Van Vledder een dominante golfrichting gedestilleerd uit de golven die op het eerste gezicht alle kanten opgaan. Ineens ontstaat een overzichtelijk beeld. Dat maakt duidelijk hoe Kelen zijn kano in de juiste richting heeft gestuurd: hij heeft voortdurend met een vaste hoek - van 90 graden - op de overheersende golfrichting gevaren. Dat kan geen toeval zijn. Dat is de methode die hem naar zijn bestemming heeft gebracht.

Van Vledder realiseert zich waarom in zijn modellen andere golfpatronen verschijnen dan Kelen aangaf. Kelen heeft een relatief richtinggevoel en kent alleen de golfrichting ten opzichte van zijn boot.

Omdat golven onder invloed van eilanden en atollen worden afgebogen volgde Kelen geen rechte, maar een kromme lijn. Die lijkt verband te houden met kromme houtjes in de stokjeskaarten.

Zeeziekte

De koers van Kelen verklaart ook de zeeziekte van de wetenschappers. Een boot die haaks op de golfrichting vaart, vangt de golven op aan de zijkant en schommelt daardoor veel meer dan een boot die tegen de golven in of met de golven meevaart.

Ervaringen die Van Vledder en Huth hebben opgedaan tijdens de expeditie krijgen betekenis. De wetenschappers kijken elkaar aan.

Van Vledder zegt: 'This could be the di lep.'

Bij deze reconstructie, gebaseerd op gesprekken met Gerbrant van Vledder, is ook gebruik gemaakt van een reportage over de expeditie die op 20 maart is verschenen in het New York Times Magazine.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.