MEDISCHE DOORBRAAKHARTZIEKTEN

Het ‘onvoorstelbare’ succes dat een einde maakte aan de hartdoden-epidemie

Houd moed. In het verleden wisten wetenschappers gigantische gezondheidscrises te bezweren. Deze week: de ernstige epidemie aan hartziekten.

Beeld Olivier Heiligers

Wat was het probleem?

‘Onvoorstelbaar.’ Johan Mackenbach zegt het een paar keer als hij nog eens naar misschien wel dé gezondheidsgrafiek van de vorige eeuw kijkt: die van sterfte aan hartziekten. Eerst klimt de lijn steil omhoog, om daarna vanaf de jaren zeventig nog steiler te dalen. ‘De hartsterfte is sinds die tijd met liefst 80 procent afgenomen’, merkt de hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg van het Erasmus MC op.

Toen de lijn nog opwaarts klom, eind jaren zestig, sloegen medici groot alarm over hartziekten. Een Leidse hoogleraar omschrijft dan hartziekten in landelijke dagbladen als ‘de ernstigste en meest langdurige epidemie welke ons land ooit heeft geteisterd’. Op dat moment sterven er steevast zo’n vijftienduizend Nederlanders per jaar aan een hartaanval – zo’n vijftig per dag. In de meeste gevallen slibben de kleine aderen dicht die het hart van zuurstof voorzien: vroeg of laat kan het hart niet meer pompen.

Frustratie alom, want onderzoekers weten dan al te verklaren waar al die dichtslibbende hartslagaderen aan te danken zijn. Een hoge bloeddruk, weinig beweging, ongezond eten en sigaretten roken verhogen allemaal de kans daarop, blijkt uit bevolkingsonderzoek in het Amerikaanse plaatsje Framingham. In vervolgonderzoeken zien epidemiologen al die risicofactoren sinds de jaren dertig schrikbarend stijgen; in 1959 rookt zelfs 90 procent van alle mannen.

Het keerpunt

Weliswaar zijn dat nu allemaal bekende hartrisico’s, maar destijds maakt die kennis het voor het eerst mogelijk om iets aan de hartdodenepidemie te doen. Roken wordt officieel ongezond en neemt weer af, en vanaf de jaren zeventig geven artsen bloeddrukverlagers aan mensen die risico lopen. Met zulke preventie keert het tij: zo’n tweederde van de sterfteafname tot nu is eraan te danken, zegt Mackenbach.

In precies dezelfde periode gaat het ook beter aan de behandelkant, mocht iemand tóch hartproblemen krijgen. Bijzonder is wat er in de operatiekamer allemaal kon, vertelt Anno van der Tol, gepensioneerd chirurg en curator bij Trefpunt Medische Geschiedenis op Urk. Eindelijk lukt het chirurgen om urenlang op het stilgelegde hart te opereren in plaats van enkele minuten, dankzij een nieuw apparaat dat onvermoeibaar zuurstofrijk bloed door het lichaam van de patiënt pompt: de hart-longmachine.

Maar het is voor chirurgen een boel gepriegel: die dichtgeslibde kransslagaders blijken tot 1970 nauwelijks te repareren. Tot de Argentijnse chirurg René Favaloro iets radicaal anders voorstelt: repareer de beschadigde ader niet, maar leid het bloed erlangs door er een ander gezond stukje ader naast te plaatsen. Die ingreep verlengt plots het leven van duizenden mensen met meerdere jaren. In Nederland komt de behandeling maar mondjesmaat op gang, waardoor talloze Nederlanders naar Texas vliegen met de ‘hartluchtbrug’, om alsnog op tijd een operatie te krijgen.

Hoe staat het er nu voor?

De innovaties blijven maar komen. Daardoor daalt de hartziekte-sterfte nog steeds, blijkt uit CBS-cijfers. Tegenwoordig sterven nog slechts 50 op de honderdduizend mensen aan hartziekten, en doorgaans op latere leeftijd. Nieuwe medicatie helpt beter, operaties zijn ook minder ingrijpend, waardoor zelfs de toch wat hevige hart-longmachine niet altijd meer noodzakelijk is; weer een risico minder.

Meer medische doorbraken:

Échte rust voor psychiatriepatiënten maakte volle gestichten met onbehandelbare psychiatrische patiënten overbodig. 

Met activisme en moleculair vernuft kon het hiv-virus geen kant meer op.

Hoe bevallingen veel minder ­gevaarlijk werden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden