WETENSCHAPOnverwachte onderzoeken

Het nieuwe normaal als studiemateriaal: waar halen meeuwen nu hun friet?

Begin april: duiven met frietjes hebben een meeuw afgetroefd.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Door de coronamaatregelen ligt veel onderzoek stil. Tegelijkertijd ontstaan ook onverwachte studies die alleen in deze uitzonderlijke tijd kunnen worden gedaan. Zoals: waar halen de meeuwen nu hun friet?  

Een moeder en haar kind strooien brood op een bekende vogelvoerplaats in Amsterdam-West – gemarkeerd door het ‘verboden te voeren’-bord. Vreemd genoeg komen hier alleen duiven op af, terwijl er toch echt ook meeuwen in de buurt zijn. De meeste cirkelen een paar meter boven het maaiveld, een enkele vliegt hoger voor meer overzicht en de andere zitten op de dakrand en wachten daar hun kans af. 

Het beeld van de meeuw als brutale frietjesdief behoeft wat nuance, zegt bioloog Judy Shamoun-Baranes, die vanaf een afstandje toekijkt. Volgens haar verschillen meeuwen in hun strategie om aan eten te komen. Waaghalzige meeuwen deinzen niet terug voor drukke toeristische plekken, maar veel meeuwen zijn bang voor mensen en zoeken liever plekken op waar bekenden brood strooien, zoals hier in Amsterdam-West. 

Die laatste strategie is nu corona heerst mogelijk effectiever, want meeuwenvoerders kunnen tijdens de semi-lockdown nog de deur uit, maar toeristen blijven weg en de horeca is gesloten. Voor Shamoun-Baranes is dit een unieke kans om te zien hoe meeuwen met deze plotselinge verandering omgaan. 

Dat geluk hebben veel andere wetenschappers niet, hun onderzoek ligt stil. Universiteitsgebouwen zijn gesloten, onderzoek met mensen kan niet – tenzij contact telefonisch of digitaal mogelijk is – en laboratoriumexperimenten kunnen niet plaatsvinden. Ook zijn subsidierondes uitgesteld, oraties afgelast en verdedigen promovendi hun proefschrift virtueel vanuit huis. 

Maar Shamoun-Baranes is een van de wetenschappers die de onverwachte mogelijkheid aangrijpen om nu extra of ander onderzoek te doen. Zij vraagt zich af hoe snel meeuwen zich aanpassen aan het ‘nieuwe normaal’? Binnenkort begint het broedseizoen namelijk al. Zelfs onder normale omstandigheden is die periode een ware uitputtingsslag. Dat blijkt onder meer uit de VPRO-documentaire Nederland van Boven waarin een Texelse mantelmeeuw in één dag ruim 300 kilometer aflegde om haar drie hongerige kuikens te voeden. 

De meeuw heeft toch nog een frietje te pakken. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Deze moedermeeuw is een van de tientallen meeuwen die Shamoun-Baranes, samen met marinebioloog Kees Camphuysen van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ), al jaren via gps-zenders volgt om hun trek- en foerageergedrag in kaart te brengen. Ze kan de routes per meeuw online zien en vergelijken met voorgaande jaren. Vrijwilligers en studenten observeren ter plekke het gedrag van de meeuwen, onder andere in Amsterdam-West. 

Shamoun-Baranes verwacht niet dat de meeuwen snel uit het stadsbeeld zullen verdwijnen. Het zijn alleseters en ze kan talrijke voorbeelden noemen van innovatief gedrag. Online zijn zelfs filmpjes te vinden van meeuwen die een zak chips of pinda’s uit de supermarkt weggraaien. Haar collega in het Engelse Bristol volgt een groep meeuwen die geregeld een schoolplein bezoekt, maar wegblijft in het weekend. Misschien zoeken de meeuwen die Shamoun volgt straks vaker boven zee of op de akkers naar voedsel? Uiteindelijk zal het broedseizoen moeten uitwijzen of de gekozen strategie succesvol was. 

Bioloog Judy Shamoun-Baranes bestudeert het gedrag van meeuwen in een stedelijke omgeving. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Onverwachte mogelijkheden

Ook andere wetenschappers zien kansen in de coronacrisis – en dan niet alleen virologen en vaccinmakers. Nog nooit werden op zo’n grote schaal gedragsregels opgelegd. Wat doet dit met mens en dier, en hoe passen ze zich aan? 

Zo zijn in Nationaal Park de Hoge Veluwe de openingstijden verkort, waardoor een tot voor kort ondenkbaar experiment in gang is gezet. Ecoloog Patrick Jansen van de Universiteit van Wageningen verwacht dat de wilde dieren, zoals herten, hun dagritme en eetgedrag aanpassen en bijvoorbeeld vaker overdag en in open veld zijn te zien. Dat gebeurde ook in 2001 toen het park sloot vanwege de mond- en klauwzeeruitbraak, alleen is de gedragsverandering toen niet vastgelegd.

Via wildcamera’s op zo’n zeventig plekken in het park kan Jansen dat met zijn collega’s nu wel doen – op de website van het park kan iedereen helpen door aan te geven welke dieren te zien zijn op de camerabeelden. ‘We weten al dat wilde dieren liever uit de buurt van mensen blijven. Straks kunnen we preciezer aangeven in welke mate recreatie het gedrag van de dieren beïnvloedt.’ Misschien worden bezoekers in de toekomst ingezet om hapgrage herten tijdelijk bij het jonge loofbos – hun lievelingseten – weg te houden? 

Waar de wilde dieren meer bewegingsruimte hebben, is dat voor mensen juist omgekeerd sinds de overheid adviseerde om zo veel mogelijk thuis te blijven. Inspanningsfysioloog Maria Hopman van het Radboudumc vraagt zich af hoe de fanatieke Nijmeegse Vierdaagselopers dit advies volhouden. Al jaren volgt ze de gezondheid van duizenden Vierdaagselopers. Daarom stuurde ze begin april extra vragenlijsten naar de deelnemers over uiteenlopende onderwerpen als sportieve activiteiten, gewicht en gemoedstoestand. Ze vermoedt dat mensen verschillen in de manier waarop ze in huis toch aan hun dagelijkse dosis beweging proberen te komen. In de komende maanden zal Hopman deze vragenlijsten vaker versturen. 

Al dat binnen zitten zou ook weleens slecht voor onze nachtrust kunnen zijn, verwacht neurofysioloog Eus van Someren van het Herseninstituut en de Vrije Universiteit. Hij doet onderzoek naar slapeloosheid via slaapregister.nl. Uit dit onderzoek bleek onder andere dat de hersengebieden die stress, spanning en emoties verwerken een belangrijke rol spelen bij slapeloosheid. Daarom verzamelt hij in deze onzekere tijden slaapervaringen en -tips van zowel goede als slechte slapers via slaapregister.nl. De tips wil hij wekelijks delen via een nieuwsbrief. Een algemene slaaptip die hij nu al kan geven: gebruik je bed alleen om in te slapen, sta elke dag op een vaste tijd op en blijf niet in je nachtkloffie rondlopen. 

Toekomstdromen

En dan is er nog een heel andere categorie ‘corona-onderzoeken’. Namelijk de categorie: onderzoek noodgedwongen stilgevallen, dan maar iets anders bedenken. Dat deed ook psycholoog Denise de Ridder van de Universiteit Utrecht. Eigenlijk zou ze in april beginnen met een studie die jongeren jarenlang volgt tijdens het verwezenlijken van hun dromen. ‘Een beetje zoals de BBC-documentairereeks Up,’ verduidelijkt ze tijdens een telefoongesprek. Toen bleek dat haar studie niet van start kon gaan, besloot ze via een enquête op sociale media jongvolwassenen – 16-25 jaar – naar hun toekomstdromen vóór de coronacrisis te vragen en wat ze nu nog belangrijk vinden. Zo wil De Ridder achterhalen wiens ambities groeien in onzekere tijden en wie nu vooral op ‘kleine hedonistische dingen’ focust. 

Geluksonderzoeker Indy Wijngaards van de Erasmus Universiteit belandde ook in zo’n situatie. Eigenlijk zou hij een tweede meting naar werkplezier onder winkelmedewerkers doen, maar de situatie in Nederland is te veel veranderd. Daarom zette hij met collega’s snel online een enquêteonderzoek op poten. Hij heeft zelfs al resultaten te melden over het effect van de coronacrisis op onze emoties. Wat blijkt, op een schaal van 0 tot 10 is het geluksgevoel van de duizend deelnemers – grotendeels werkende twintigers en dertigers – met een ruime punt gezakt sinds de coronavirusuitbraak. Vooral thuiswerken met kinderen in de buurt en onzekerheid over het inkomen zijn factoren die het geluksgevoel omlaag drukken. 

Een factor die Wijngaards niet meenam, en waar ook maar weinig mensen bij stilstaan volgens historica Anneleen Arnout van de Radboud Universiteit, is dat elk gebouw, elke straat en buurt een emotie bij ons teweeg kan brengen. Dat weet Arnout omdat ze stapels kranten en dagboeken uit 1850 tot 1930 doorspit om de emotionele band die Amsterdammers, Londenaren en Parijzenaren met hun stad hadden te onderzoeken. Via een online-enquête wil ze nu achterhalen hoe stadsbewoners de plotse gedaanteverwisseling van hun stad ervaren. Veroorzaakt het thuisisolement een afstand tussen bewoner en stad, of is de band met de stad juist sterker dan ooit nu in allerijl burenhulpprojecten op poten worden gezet? 

De coronacrisis zet ons leven behoorlijk op z’n kop en vooralsnog biedt de toekomst weinig houvast, maar geluksonderzoeker Wijngaards is hoopvol: ‘We weten uit de gelukswetenschap dat geluk meestal terugveert naarmate de tijd vordert.’ Of dat in deze ongekende tijden ook gebeurt? Dat zal van het ‘nieuwe normaal’ afhangen. 

Aarde en klimaat

De coronamaatregelen hebben ook gevolgen voor de aarde en het klimaat. Zo meldde het KNMI eind maart op basis van satellietbeelden dat de lucht boven Nederland schoner is sinds de maatregelen van kracht werden. De afname in wegverkeer, vliegverkeer en zware industrie leidt tijdelijk tot minder uitstoot van schadelijke stoffen. Wetenschappers willen onder andere weten: hoe groot is de stikstofneerslag en hoe betekenisvol is de koolstofdioxidedip?

Een ander onverwacht gevolg van de maatregelen: de aardkorst trilt minder. Hoe dat zit? Wegtransport, zware industrie en bouwwerkzaamheden veroorzaken lichte trillingen van de aardkorst, een seismische achtergrondruis. Die nam met 45 procent af in Nederland, meldde het KNMI begin april. Volgens KNMI-seismoloog Läslo Evers kunnen seismologen nu kleine naschokken van aardbevingen, lichte vulkanische activiteit en natuurlijk seismische ruis door oceaangolven meten. Die natuurlijke ruis gebruiken seismologen om meer over de diepe aarde te weten te komen.

Innovatief gedrag meeuwen

Meeuw die zak chips uit supermarkt weet mee te grissen. 

Meeuw die stiekem bakje kattenvoer opeet.

Fragment uit VPRO-documentaire Nederland van Boven. 

Meer lezen

Coronamaatregelen hebben effect op mens, dier en milieu. Zit er dan toch een klein positief aspect aan het virus? Lees erover in: Corona en de natuur: effect blijkt minder indrukwekkend dan gedacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden