Het mes snijdt immers ook in de ziel

Als het centenbakje of de haakneus weggewerkt is, blijken de psychische problemen vaak niet verdwenen. Chirurgen moeten beter opletten...

In dure winkelstraten zijn het de strakke lijfjes en gladde gezichtendie Eelco Hakman ziet, maar in zijn werk toont zich de achterkant van deschoonheid. Als psychotherapeut - onder andere in het kaakchirurgisch teamaan het VU Medisch Centrum in Amsterdam - spreekt hij vooral mensen die eengezichtscorrectie willen ondergaan of achter de rug hebben.

Dat er achter 'moeite met kauwen' of 'deze rimpels horen niet bij mij'altijd meer schuilgaat, is hem intussen duidelijk. En dat je nooit in eengezicht kunt snijden zonder in te grijpen in de psyche van de patiënt, iszijn centrale stelling.

Ook in de Verenigde Staten rijst het besef dat lichaam en geestsamenhangen, ook in de cosmetische explosie die nu al een tussenstand van12 miljoen ingrepen per jaar bereikt, terwijl televisieprogramma's alsExtreme Makeover ongelukkige huisvrouwen omtoveren tot schoonheidskoningin.

Een recente analyse van 37 studies toont aan dat veel mensen na hunoperatie tevredener zijn met hun nieuwe neus, borsten of kaak. Maar of zeer gelukkiger door worden, daarover lopen de resultaten uiteen. Prangendis de conclusie dat mensen die te hoge verwachtingen koesteren, die heteigenlijk voor anderen doen, of die een psychiatrische stoornis hebben, erna de ingreep sléchter aan toe zijn.

Vragenlijsten

Amerikaanse psychologen en plastisch chirurgen publiceren deze maand het boek Psychological Aspects of Reconstructive and Cosmetic Plastic Surgery,over de psychologische aspecten van plastische chirurgie (uitgeverijLippincott Williams & Wilkins). Daarin hebben ze vragenlijstenopgenomen waarmee collega's kunnen onderzoeken of een patiëntpsychosociaal gezien wel baat heeft bij de operatie, of dat ernaast, ofzelfs in plaats daarvan, doorverwijzing naar een psycholoog of psychiateris aangewezen.

Niet dat het inzicht nieuw is. Twaalf jaar geleden al promoveerdeHakman op de psychologische aspecten van gezichtscorrecties, en kwam onderandere tot de conclusie dat van de patiënten bij wie de operatie uiterlijkgezien geslaagd is, een kwart binnen vier jaar toch psychotherapie nodighad. Vorig jaar promoveerde in Maastricht psychiater Joost à Campo op 'derelatie tussen dramatische verandering in het uiterlijk en psychose'. ÀCampo: 'Psychiatrische problemen zijn sterk oververtegenwoordigd ondermensen die vragen om een cosmetische operatie. Psychoses komen tien keermeer voor. Ook is de wens vaak ingegeven door een gestoord lichaamsbeeld.'Dat zijn de mensen die de hele dag naar hun 'afzichtelijke' neus kijken,hoewel een buitenstaander er niets geks aan kan ontdekken.

'Er moet objectief gescreend worden om deze mensen eruit te halen.' Maarvooral bij privé-klinieken is zo'n voorzorg, die tijd, geld en klantenkost, nagenoeg afwezig. À Campo: 'Als er al een psycholoog betrokken is,werkt die mee aan de suggestie, aan het blij laten zijn van mensen.

'Die discussie over screening laait af en toe op, maar ze vertaalt zichnooit in wetgeving. Het wordt overgelaten aan de vrije markt. Men gaatervan uit dat iedereen zijn wil kan bepalen, en dat die wens in principevervuld moet kunnen worden. Maar die redenatie gaat voorbij aan de mensenmet een stoornis in hun waarneming, denken en stemming.

'Juist kwetsbare en beïnvloedbare mensen gaan met de cosmetischchirurgische gekte aan de haal en zij moeten tegen zichzelf in beschermingworden genomen. Zij worden beschadigd als ze ten onrechte wordengeopereerd, en ook als ze niet worden doorverwezen voor een behandeling dieze wél nodig hebben: een psychiatrische', zegt À Campo.

Hakman benadrukt dat ook bij mensen zonder psychiatrische aandoening deröntgenfoto vergezeld moet gaan van een 'emotionele röntgenfoto'. Dezeweek verleende de medische universiteit van Salzburg hem eengasthoogleraarschap om het screeningsmodel te doceren dat aan de VUgebruikt wordt. 'Het gaat erom dat de persoon erop vooruit gaat. En je kuntgeen prognose schetsen zonder de diagnose te stellen, geen diagnose zonderanamnese.' Ofwel: geen vooruitzicht zonder te weten wat er aan de hand is,en daarvoor moet je de lichamelijke, geestelijke en socialevoorgeschiedenis kennen.

'Dat een arts zonder noodzaak het uiterlijk verfraait, is prima, maarhij moet wel deze geneeskundige spelregels in acht nemen. Als hij alleennaar de koplampen wil kijken, kan hij beter rijwielhersteller worden.'

Natuurlijk, chirurgenhanden jeuken bij een haakneus, centenbak enpokdaligheid. Maar in zijn cursussen aan kaakchirurgen - die ingrijpendegezichtsveranderingen voor hun rekening nemen - houdt hij hun voor dat eenclassificatie van de klacht niet hetzelfde is als een diagnose stellen. Enhoe doorvragen naar de omstandigheden en voorgeschiedenis, de motivatievoor een operatie én de gevolgen ervan kan blootleggen.

'Als iemand vertelt dat hij puur komt vanwege kauwproblemen, maar zijnmond wel altijd camoufleert met een hand of lang haar, dan is de kans grootdat hij ook compenseert', vertelt Hakman. 'Mensen die camoufleren encompenseren, hebben acht keer vaker een hulpverlenend beroep. Want kijk:hij heeft dan wel een centenbak, maar zie eens wat een goede jongen, hijwerkt met meervoudig gehandicapte kinderen. Ook in relaties compenseren zevaak door aardiger te zijn dan ze zich eigenlijk voelen.

'Wordt die kaak gecorrigeerd, dan valt die drijfveer achter het werk ende relatie weg. In die groep zie je dan ook dat binnen een, anderhalf jaarna de operatie, een relatiecrisis acht keer vaker voorkomt dan gemiddeld,en dat mensen acht keer vaker hun baan verliezen of veranderen. Als je dezemensen niet eerst bewust maakt van hun compensatie, en die zo mogelijkeruit haalt, ligt de depressie voor het oprapen.'

Of neem de patiënten met een gebrek dat niet te ontkennen ofcamoufleren valt. Prachtige televisie levert dat op: het gezicht mooi, depatiënt dolgelukkig, want eindelijk niet meer uitgescholden maarnagefloten, eindelijk serieus genomen. Hakman: 'Maar daarna volgt de woede,want pas nu de toewijzing komt, voelen ze hoezeer ze altijd zijn afgewezen.En er is wantrouwen nu mensen ineens interesse tonen; het zal die mensenimmers alleen om het gezicht gaan.'

Kapstok kwijt

Daarna volgt ook verwarring door afwijzingen die nog wél volgen. 'Hetgebrek was de kapstok om alle afwijzingen aan op te hangen, maar diekapstok zijn ze ineens kwijt. Afwijzingen hebben nu misschien wel met hunpersoon te maken.' Tel daarbij de verlate puberteit als mensen nooit zijnaangeraakt en nu ineens relaties krijgen, en het mag duidelijk zijn dat bijeen nieuw gezicht een ingrijpende ontwikkeling hoort waar mensen opvoorbereid moeten worden.

Met eenvoudige vragen kan een behandelaar ook de patiënten eruit pikkendie niet geholpen zijn met een ingreep. 'Als iemand al meerdere ingrepenachter de rug heeft, kun je na deze operatie wachten op eensymptoomverschuiving. De persoon zal opnieuw een 'lelijkste' puntontdekken.' Snijden heeft dan weinig zin. Wel voor de financiën van eenparticuliere kliniek, maar niet voor de patiënt.

De particuliere klinieken zijn vorig jaar door de Inspectie voor deGezondheidszorg kritisch tegen het licht gehouden. De woorden psyche,psycholoog of psychiater vallen in het rapport echter niet één keer. 'Datis nog geen prioriteit', zegt woordvoerster Lilian Jansen van de Inspectie.'We zijn al blij als de klinieken voldoen aan de basale randvoorwaarden.Er zijn nog tekortkomingen in sterilisatie van gereedschap om infecties tevoorkomen en in de deskundigheid van de behandelaars en verplegers, en nietalle klinieken hebben een onafhankelijke klachtencommissie. Het gaat nogniet eens over de kwaliteit van de behandelingen zelf, laat staan over depsychische screening en begeleiding.'

Bovendien, zegt Jansen, kan de inspectie geen normen opleggen. 'Diemoeten uit het veld zelf komen.' En daar wringt de schoen. Medische zorgwordt vanouds niet geregeld door de wet, maar door de medische mores, deberoepsethiek en de eed van Hippocrates die artsen afleggen - de belofteom te handelen in het belang van de patiënt. De meeste behandelaren zijnweliswaar arts, maar ze zijn losgezongen uit hun medische inbedding. ÀCampo: 'In de wereld van het grote geld, tja, daar verdampt de eed vanHippocrates.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden