Weblog

'Het menselijk brein duurzamer maken: het kan'

Er zijn manieren om op een creatieve manier het gedrag van mensen te ten goede te veranderen zonder dat men zich er altijd van bewust is, schrijft hoogleraar Mark van Vugt in zijn weblog.

Bezoekers van de Bike Motion-beurs in Utrecht, volgend jaar.Beeld anp

In mijn vorige weblog - 'Duurzaamheid gaat tegen onze psychologische instincten in' - stelde ik de vraag of de mensheid gedoemd is onze mooie planeet te vernietigen. Dat stuk, dat veel reacties uitlokte, is gebaseerd op de kennis die psychologen, biologen en neurologen hebben over hoe de menselijke geest is geëvolueerd in pakweg twee miljoen jaar. Ook verwijst het naar antropologisch onderzoek naar traditionele samenlevingen die uiteindelijk niet zo duurzaam waren als werd aangenomen.

Kijk maar naar het lot van Paaseiland, door toedoen van de eigen bewoners. In hun drang naar status maakten de eilandbewoners grote stenen beelden die door middel van rollende boomstammen verspreid werden over het eiland. Uiteindelijk waren alle bomen omgekapt en konden ze niet eens meer kano's maken om het eiland te ontvluchten. Ook wijst het uitsterven van veel dier- en plantensoorten op plaatsen waar de mens in grote getale verscheen, zoals de Dodo op Mauritius (niet Madagscar, zoals oplettende lezers wisten) en de Moa op Nieuw-Zeeland, op onze niet-ecologische aard.

Mijn stelling is dat ons brein is aangepast aan het leven in een omgeving waar het loont om: (1) het eigenbelang zwaarder te laten wegen dan belangen van anderen, (2) het heden meer te waarderen dan de toekomst, (3) bezorgd te zijn over je status ten opzichte van anderen, (4) het gedrag van anderen klakkeloos te imiteren, en (5) milieuproblemen te negeren die je niet met je eigen zintuigen kunt waarnemen.

Dat leidt tot problemen zoals overconsumptie, overbevolking, afval, vervuiling, en uiteindelijk ook klimaatverandering. Met zo'n 'Stenen Tijdperk'-brein is het moeilijk om mensen te overtuigen een groenere, duurzamere levensstijl te leiden, is de conclusie.

De helft van het verhaal
Toch is dit slechts de helft van het verhaal . De andere helft is dat we deze kennis kunnen gebruiken om op een creatieve manier het gedrag van mensen te veranderen zonder dat men zich er altijd van bewust is. Hier zijn enkele voorbeelden van groene wenken of 'nudges' die hun waarde hebben bewezen omdat ze zijn afgestemd op hoe het mensenbrein werkt.

Eerst familie - De mens weegt het belang van zijn familie zwaarder dan dat van genetische vreemdelingen. Onderzoek laat zien dat milieucampagnes effectiever zijn wanneer de nadruk ligt op de voordelen van een schoon milieu voor uw eventuele kinderen en kleinkinderen in plaats van voor de mensheid als geheel.

Na-apen - Mensen kopiëren vaak onbewust het gedrag van de meerderheid. Bewoners zeggen in surveys dat het gedrag van hun buren weinig effect heeft op hun gedrag maar het blijkt een van de sterkste voorspellers te zijn van hun energie- en waterverbruik. Wanneer we bewoners op hun energie- of waterrekening laten zien dat hun gebruik hoger ligt dan het gemiddelde in hun wijk gaan ze meer besparen.

De lange termijn - Veel milieuproblemen zijn het gevolg van menselijke kortzichtigheid. Toch zijn er manieren om mensen de toekomst meer te laten waarderen. Uit onderzoek van collega-psychologen blijkt dat je tijdsoriëntatie afhangt van waar je opgroeit. Als mensen opgroeien in een relatief onstabiele omgeving met veel echtscheidingen, vandalisme, en criminaliteit dan worden ze impulsiever, materialistischer en beginnen ze eerder aan kinderen. Als we in staat zijn om gezinnen en wijken bij elkaar te houden dan veranderen we de tijdsoriëntatie van mensen zodat ze zich meer op de lange termijn gaan richten en dat is goed voor het milieu.

The eyes are watching - Mensen zijn van nature bezorgd over hun status in de groep. Wanneer we de indruk hebben dat we in de gaten gehouden worden dan gedragen we ons beter. Onderzoek laat zien dat als je op een donatiebus een plaatje plakt van mensenogen die je aankijken, we meer geneigd zijn geld te geven. Dus als we posters opplakken met een gezicht dat je indringend aankijkt op openbare plaatsen waar bijvoorbeeld veel rommel of hondenpoep ligt dan kan dat helpen. Het plaatsen van observatiecamera's heeft waarschijnlijk hetzelfde effect, maar daar zit ook een privacyrisico in.

Groen en sexy - Kunnen mensen hun status verhogen met duurzaam gedrag? Ja hoor! Hybride auto's en racefietsen zijn relatief duur. Je zou dus niet denken dat mensen ze snel kopen. Toch kan zo'n vervoermiddel een belangrijk boodschap afgeven, namelijk dat je en rijk bent en wilt investeren in de toekomst. Dat zijn evolutionair gezien twee eigenschappen die je uiterst aantrekkelijk maken voor het andere geslacht. Inderdaad worden mannen seksueel aantrekkelijker gevonden als ze zich op een (dure) sportfiets verplaatsen.

Natuurschoon - De mensensoort is geëvolueerd in de natuur en dus voelen we ons instinctief het gelukkigst in een groene omgeving. Dit heet 'biophilia'. Onderzoek laat zien dat er in alle culturen een voorkeur bestaat voor landschappen die groen, heuvelachtig, en waterrijk zijn. Blootstelling aan natuur kan ook duurzaamheid bevorderen. Als we bijvoorbeeld mensen laten kijken naar natuurfoto's dan worden ze minder impulsief en meer toekomstgericht - alle ingrediënten voor een groenere levensstijl - dan dat we ze stedelijke foto's geven. Op dit moment kijken we naar het effect van het vergroenen van schoolpleinen op de cognitieve ontwikkeling en het speelgedrag van kinderen - de eerste uitslagen laten zien dat een groen schoolplein een positiever effect heeft op jongens dan op meisjes! Als iemand dit kan verklaren dan hoor ik het graag.

Groene 'nudges' die rekening houden met de bijzondere kenmerken van het menselijke brein blijken dus in staat om gedrag te veranderen. Dat meldde ik aan de Tweede Kamerleden twee weken geleden. Of ze er zich er iets van zullen aantrekken is een andere kwestie want helaas is de tijdsoriëntatie van veel parlementsleden niet bijzonder lang.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'.

Onderzoek laat zien dat als je op een donatiebus een plaatje plakt van mensenogen die je aankijken we meer geneigd zijn geld te geven.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden