Boekbespreking Dinosauriërs

Het Jurassic Park-effect: er worden meer dinosauriërs dan ooit ontdekt

Dinosauriërs waren veel slimmer dan we tot nu toe dachten en zo divers als vogels vandaag, schrijft de Schots-Amerikaanse paleontoloog Steve Brusatte in zijn nieuwe boek. Brusatte geeft de laatste stand in de dinokunde. 

De dino 'Caihong juji', met iridiserende veren. Beeld Reuters

‘Misschien moeten we beginnen bij het einde. Het einde van het Krijttijdperk, zo’n 66 tot 70 miljoen jaar geleden. De wereld was destijds heel anders dan nu. Het was veel warmer. De polen hadden geen ijskappen, op Antarctica groeiden bossen, en de zeespiegel stond veel hoger. Europa stond goeddeels onder water, het was een verzameling eilanden, een beetje zoals Indonesië of de Filippijnen nu. En op die eilanden leefden dinosaurussen. Heel ongebruikelijke, want als dieren geïsoleerd raken op een eiland, krimpen ze en krijgen ze allerlei rare trekjes. In Roemenië leefden bijvoorbeeld langnekdinosauriërs die niet zoals elders zo groot waren als een Boeing 747 – maar zo klein als een koe.

‘Dit was de wereld die verstoord raakte door de meteoriet die 66 miljoen jaar geleden opeens naar beneden kwam. Een heel ongewone wereld, door onze ogen gezien. Het zou je bijvoorbeeld opvallen dat er nog helemaal geen uitgestrekte graslanden waren, en maar weinig bloemen en bloeiende bomen. Op open plekken zal je varens hebben gezien en primitieve planten zoals paardenstaarten en mossen, maar geen weides of velden zoals we die nu kennen. Het lijkt erop dat de bloeiende planten pas begonnen te evolueren in het vroege Krijt. Dus de meeste dinosaurussen hebben in hun leven nooit een bloem gezien.

Reconstructie van de recent ontdekte dinosaurus 'Anzu wyliei', bijgenaamd 'de kip from hell'. Beeld Reuters

‘Er waren talloze soorten dino’s, en ze verschilden zeer in maat: van formaat duif tot enorme langnekken. Sommige exemplaren zou je meteen zien, maar andere niet, zoals je in een bos ook niet meteen muizen en egels ziet. Weer anderen, zoals de eendenbekdinosaurussen, waren net zoiets als herten of bizons vandaag. Ze leefden waarschijnlijk in kuddes en kwamen zeer algemeen voor, we vinden hun botten en skeletten voortdurend.

‘En ja, misschien zou je soms een roofdier zien, zoals je nu soms een vos ziet. Maar vergis je niet. We hebben dankzij de films zo’n voorstelling dat die T. rexen de hele dag brullend en bijtend rond renden. Maar hedendaagse roofdieren, zoals leeuwen, zijn ook niet de hele dag op jacht. De meeste tijd slapen ze! Dinosauriërs zoals de T. rex zullen zich in een hoop opzichten hetzelfde hebben gedragen.

Succesvoller dan dinosauriërs

‘Lange tijd leek het erop dat de krokodillen de wereld gingen overnemen. Dinosauriërs, zoogdieren en krokodillen ontstonden min of meer tegelijkertijd, zo’n 250 miljoen jaar geleden op het supercontinent Pangea. En een jaar of 50 miljoen lang waren het de krokodillen en hun directe verwanten die succesvoller waren dan de dinosaurussen. Ze leefden op meer plekken, bezetten meer ecologische niches, hadden een grotere verscheidenheid aan soorten en leefwijzen.

‘Toen was er de tweede uitsterfgolf, aan het einde van het Trias, 200 miljoen jaar geleden, toen het supercontinent begon op te breken en er door de kieren enorme vulkanen tot uitbarsting kwamen. Dat gaf extinctie, en die trof de krokodillen keihard. De meeste stierven uit. Maar de dinosaurussen leefden er doorheen. Het lijkt of ze er nauwelijks door werden aangedaan. Dit was het moment waarop ze zich verspreidden over de wereld.

Reconstructie van de vogeldino 'Xiaotingia zhengi'. Beeld AP

‘Het interessante is: er was niets voorbestemds aan de dinosaurussen, niets wat hen beter of specialer maakte. Ze kwamen gewoon als winnaars uit de bus. Geluk had er misschien mee te maken, want extincties zijn niet per se logisch. Wat er gebeurt is chaotisch, de normale regels van de evolutie gelden niet meer. Het enige wat je achteraf kunt zeggen is dat het continent waarop ze leefden in stukken brak – en dat ze het overleefden. De zoogdieren trouwens ook. Maar die werden gewoon maar niet groot. De zoogdieren werden heel goed in het leven in kleine ruimtes, in de schaduw.

‘Dinosaurussen hebben iets magisch, iets wat mensen ogenblikkelijk fascineert. Ze zijn nog fantastischer dan draken of eenhoorns of zeemonsters, gekker dan alles wat de mens ooit in mythes en sprookjes heeft bedacht. En dinosaurussen waren écht. Die combinatie is wat volgens mij veel mensen aanspreekt: zó vreemd en groot – en toch kun je hun botten in het museum bekijken.

CV Stephen Brusatte (Illinois, 1984)

2006 Bachelor aardwetenschappen, Chicago

2007 Beschrijft zijn eerste nieuwe dinosaurussoort, uit Niger

2008 Msc paleobiologie en geologie, Bristol

2008 Koffietafelboek: Dinosaurs

2012 Adviseur voor BBC-documentaire Walking with Dinosaurs

2013 Promotie, Columbia University

2014 Wereldwijde aandacht voor ‘Pinokkio rex’

2018 Ontdekt reeks dinosporen in Schotland

2018 The Rise and Fall of the Dinosaurs: A New History of a Lost World

Brussatte woont en werkt in Schotland, waar hij verbonden is aan de Universiteit van Edinburgh.

‘Momenteel ontdekken we meer dinosaurussen dan ooit. Gemiddeld één nieuwe soort per week! Veel daarvan komt door Jurassic Park. Ja, die film. Veel mensen van mijn generatie zijn daar als kind door gegrepen geraakt. En dat is wereldwijd, want ook de Chinezen doen mee, de Argentijnen leiden hun eigen wetenschappers op, overal verschijnen nieuwe vakgroepen, en het zijn niet meer alleen mannen maar ook vrouwen. Jurassic Park heeft het veld zoveel goed gedaan!

De grote omwenteling

‘Ongetwijfeld het belangrijkste nieuwe inzicht is de ontdekking van veren. In de tijd dat Jurassic Park werd gemaakt was dat nog onbekend; de eerste fossielen met veren erop werden pas gevonden in 1996 in Noordoost-China, op een heel ongebruikelijke plek waar vulkaanas de dinosauriërs bedekte, zodat hun lichamen in feite werden weerhouden om te vergaan. Dus zag je de veren!

‘Dat was de gamechanger, de grote omwenteling. We beseffen nu pas dat dinosauriërs veel meer gemeen hadden met vogels dan we altijd dachten. Dit waren niet de grauwe, geschubde dieren die we ons altijd voorstelden, van die saaie, groene, uit de kluiten gegroeide hagedissen. Nee: ze hadden veren en gedroegen zich als vogels. Ze voedden hun jongen op als vogels, hadden nesten als vogels, hadden breinen zoals vogels. Dat laatste weten we door met CAT-scanners in hun schedels te kijken. We weten nu dat dinosaurussen behoorlijk intelligent waren, veel slimmer dan we altijd dachten. Ze waren net zo slim als moderne vogels en zoogdieren.

Langneusdinosaurus

Al vijftien nieuwe soorten beschreef Brusatte samen met collega’s in de vakliteratuur. De opvallendste is wellicht een Chinese roofdinosaurus met een opvallend lange neus, die hij en Chinese collega’s in 2014 beschreven. Een bijnaam voor ‘Qianzhousaurus sinensis’, zoals het dier officieel heet, had Brusatte snel gevonden: ‘Pinokkio rex’.

‘En veren hebben de mogelijkheid ontsloten om ook iets te kunnen zeggen over hun kleur, iets wat we altijd onmogelijk achtten. Bij sommige dino’s zijn de veren zo goed bewaard gebleven dat je de melanosomen ziet, de pigmentdragers. En door die te vergelijken met de melanosomen van moderne vogelveren, kun je zeggen welke kleur de veer gehad moet hebben. Dat is ongelooflijk!

‘Wat we zien, duidt erop dat hun wereld zeer kleurrijk was. We hebben nog maar een handvol dino’s bestudeerd, en zelfs daar zien we al een enorme verscheidenheid aan kleuren en kleurpatronen. Sommige waren wit, sommige zwart, sommige bruin, of zelfs rood. Er waren dinosaurussen met meerdere kleuren, sommige droegen schutpatronen als camouflage, andere hadden ringen met verschillende kleuren om hun staart zoals een wasbeer, weer andere hadden iridiserende, glimmende veren zoals kraaien. Over de gehele linie moeten dinosauriërs net zo divers in kleuren en kleurpatronen zijn geweest als vogels vandaag. Ze gebruikten kleuren om zichzelf te camoufleren en zich te verstoppen voor roofdieren, maar ook voor uiterlijk vertoon, om partners aan te trekken, om rivalen te intimideren.

Gevederde dino. Beeld Nature, Zhaoyu Zhu

‘Het heeft er bovendien alles van weg dat zowel veren als vleugels zich ontwikkelden om heel andere redenen dan vliegen. Het eerste verrassende is dat haast alle dinosaurussen veren hadden. Overal waar de fossielen goed genoeg bewaard zijn, worden ze teruggevonden met veren. Maar het zijn vaak kleine veren; meer als haren, uitsteeksels. Deze dieren konden overduidelijk niet vliegen, daar waren ze ook te groot voor. Dus waarschijnlijk ontwikkelden ze veren om warm te blijven.

‘Hetzelfde geldt voor vleugels. De eerste vleugels zijn gevonden bij dino’s die zo groot waren als paarden! Veel te groot om te vliegen. Misschien waren hun vleugels aanvankelijk bedoeld voor uiterlijk vertoon, want we weten dat de kleuren van de veren die erop zaten zeer flamboyant waren.

‘En pas veel later, toen je een kleine dino had met vleugels, kon hij een beetje gaan experimenteren met die vleugels. Ze gaven hem wat lift, een beetje luchtweerstand. Dat is waarschijnlijk zoals vliegen is ontstaan: haast per ongeluk. De evolutie heeft de dinosaurussen in elk geval niet tientallen miljoenen jaren geduwd richting vliegen. De meeste componenten van het vliegsysteem evolueerden om heel andere redenen.

De erfenis van de dinosauruswereld

‘Maar laten we vooral niet vergeten dat dinosaurussen nog bestaan! Vogels zijn er nog, vogels zijn dinosaurussen. We dragen de erfenis van de dinosauruswereld nog altijd bij ons. Waarom? Dat is een van de grote, nog openstaande vragen van de paleontologie. Want er stierven 66 miljoen jaar geleden wel degelijk ook vogels uit. En intussen had je al die raptors, die zich net als vogels gedroegen, maar wel verdwenen. Dus wat was het met die paar overlevende vogels, dat zij het volhielden en de rest niet?

‘Nee, ik geloof eerlijk gezegd niet dat we ooit dna zullen vinden en de dino’s laten herrijzen, zoals in Jurassic Park. En ik vind het best. De dinosaurussen hebben hun tijd gehad, 150 miljoen jaar lang hebben ze de aarde overheerst. Het zou dom en een beetje arrogant zijn om ze terug te willen. De wereld waarin ze leefden bestaat immers niet meer.

Pinokkio rex. Beeld Nature

‘En als het tóch zou kunnen… het is heel cliché, maar ik zou op zo’n Jurassic Park-eiland de Tyrannosaurus rex willen aantreffen: mijn favoriete dino. De evolutie deed iets grandioos door de T. rex te creëren. Een dier zo groot als een bus, met een kop zo groot als een badkuip, en kaken waarmee hij de botten van zijn prooien versplinterde. Er is vandaag niets wat maar enigszins in de buurt komt. Ik zou het geweldig vinden om gade te slaan hoe een T. rex zijn dagelijks leven leidt. Al zou ik het trouwens wel van een veilige afstand doen, met een goede verrekijker.’

Stephen Brusatte, De opkomst en ondergang van de dinosaurus. Ambo Anthos, € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.